NAWUMBISI WA NHLUVUKISO WA SWICELWA NA PETIROLIYAMU
Hilaha wu hundzuriweke hi Huvo ya Tiko
Timhaka leti ti tsariweke hi xinghezi i timhaka ta ximfumo ta Nawumbisi
HOLOBYE WA SWICELWA NA NTAMU
NAWUMBISI
Ku endla leswaku ku fikeleriwa ku ringanana loku hetisekeke eka na nhluvuko lowu nga heriki wa rixaka hi tlhelo ra switirhisiwa swa swicelwa na petroliyamu; ni ku pfuneta hi timhaka leti yelanaka kwalaho.
NGHENELELO
KU TIVA leswaku swicelwa na petroliyamu i switirhisiwa swa ntumbuluko leswi swi nga pfuxetiweki;
KU PFUMELA leswaku switirhisiwa swa swicelwa na petroliyamu swa Afrika Dzonga i swa rixaka kutani Hulumende i muhlayisi wa swona;
KU TIYISISA mfanelo ya hulumende ku sirhelela mbango leswaku ku pfuneka vanhu va manguva lawa na vanhu va nkarhi lowutaka, ku tiyisa vuxaka bya ntumbuluko byo hluvukisa hilaha ku nga heriki switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu na ku antswisa nhluvuko wa ikhonomi ni hanyelo;
KU TIVA xilaveko xo antswisa nhluvuko wa muganga ni le makaya na ku tlakusa hanyelo ra tindhawu leti ti nga ni nkucetelo wa vucelo bya migodi;
KU TIYISISA vutinyiketeri bya Hulumende ku hundzuluxa leswaku ku va na mfikelelo wo ringanana eka switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu swa Afrika Dzonga;
KU VA NA KU TINYIKETELA ku susa swivumbeko hinkwaswo swa maendlelo ya xihlawuhlawu eka vumaki bya swicelwa na phetroliyamu;
KU ANAKANYA mfanelo ya Hulumende ehansi ka Vumbiwa ku vumba nawu kumbe swipimelo swin?wana ku lulamisa mbuyelo wa xihlawuhlawu xa khale ku ya hi rixaka;
KU TIYISISA vutiyimiseri bya Hulumende ku tiyisisa tshembisa nsirhelelo wa timfanelo hi tlhelo ra ku jongela na mintiro ya migodi; na
NTIYISISO wa xilaveko xo tumbuluxa vuphikisano bya matiko na huvo ya vufambisi no lawula hi vuswikoti.
SWI FANERILE LESWAKU KUTANI WU NGHENISIWA hi Palamende ya Riphabliki ya Afrika Dzonga hi ndlela leyi:-
KAVANYISA KA 1
TINHLAMUSELO 5
Tinhlamuselo
KAVANYISA KA 2
MILAWU YA MASUNGULO
Swikongomelo swa Nawu
Vuhlayisi bya switirhisiwa swa swicelwa na phetiroliyamu ya rixaka
Vutoloki bya Nawu
Xivumbeko xa xinawu xa mfanelo ya nkambelo, mfanelo yo cela mugodi, mfanelo yo ringetela kumbe mfanelo yo ntshovelo, na mfanelo wa vatameri kutani
Milawu ya vufambisi bya jastisi 5
KAVANYISA KA 3
VUFAMBISI
Vuavanyisi bya Riphabliki, miganga ya mati, vuhiri bya tikonkulu, ni tizoni a ikhonomi ta tlhelo ku ya eka swifundza-ntsongo.
Ku thoriwa na mitirho ya mu-ofisiri
KAVANYISA KA 4
XINAWANA XA SWICELWA NA NA MBANGU
Nxanxamelo wa maendlelo ya swikombelo
Vuburisani ni mintlawa ya vanhu lava va tsakela no khumbeka
3. Vuhundziseli ni vurhalanganyi bya timfanelo ta ndzavisiso ni timfanelo byo cela migodi.
Ku pfuna vanhu lava vangeriweke ku pfumala hikwalaho ka matimu
Xikombelo xa mpfumelelo wo kambisisa ndhawu nkandziyiso wa nkarhi wa mpfumelelo wa reconnaissance xiviri na timfanelo ta mukhomeri wa mpfumelelo wa reconnaissance xikombelo xa ku jongela xiviri ku nyikiwa na nkarhi wa ku jongela xiviri xikombelo xa ku pfuxeta ka ku jongela xiviri xiviri xa timfanelo ta mukhmeri wa mpfumelelo wa reconnaissance mpfumelelo wa ku susa na ku dispose ka timirali mahungu na switiviwa hi ku hlonipha ka reconnaissance na ku jongela xikombelo xa mpfumelelo wa ku cela emugodini ku pfumeleriwa na nkarhi wo cela emugodini xikombelo xa ku pfuxeta mpfumelelo wo cela e mugodini xiviri na timfanelo ta mukhomeri ka ku cela emugodini ku pfuna ka minerali xikombelo xa ku nyikiwa ni nkarhi wo cela hi mpfumelelo mahungu na vutivi hi ku landzelela macelelo kumbe maendlelo ya minerali matimba ya mufundhisi yo letela submission ka ku kombisa mahungu kumbe vutivi ku hetisisa kumbe ku pfala mahungu xikombelo xa mpfumelelo wa retention ku nyikiwa na nkarhi wa mpfumelelo wa retention ku ala xikombelo xa ku pfumeleriwa retention xiviri na timfanelo ta mukhomeri mpfumelelo retention mpfumelelo wa retention a wu rhurhisiwi nsinya wa mafambiselo ya mbangu mafambiselo yo hlanganisa mbangu na timfanelo ta murhi nongonoko na pulani ya mafambiselo ya mbangu xitsundzuxo hi ndzawulo ya mfumo/tiko timali ta nkarhi to lulamisa ku onhaka ka mbangu mafambiselo ya nundzu hi vudziki na mavekelo hi vudziki vumbhoni byo hetiseka ku susiwa ka miako, xivumbeko na swin?wana matimba ya mufambisi ya kumelerisa ka nxavo hi maendlelo ya xihatla ku lulamisa mpimo matimba mufambisi loko ku onhakile swin?wana swa mbangu matimba ya mufambisi yo yimisa, kumbe ku khansela timfanelo, ku pfumelela kumbe mpfumelelo ku pimela kumbe ku yirisa ka ndzavisiso wa swicelwa na ku cela mugodi ka ndhawu yo karhi matimba ya mufambisi yo yirisa kumbe restrict ku jongela kumbe ku cela mugodi mufambisi anga lavisisa ku humelela, ntumbuluko na ku engeteleka ka swilo swa minerali mpimo-ntsongo wa ku ceriwa ka switirhisiwa wa swicelwa ku xiyaxiya ka ku bindzula na nkomiso wa nkarhi lowu kongomeke va tirhi ku tirhisa swilo swa ndhawu hi timfanelo ta nawu ndziriso lowu hakeriwaka hi nkarhi wo karhi matimba ya mufambisi yo susa rifuw hi xikongomelo xa ku jongela kumbe ku cela mugodi ku hela ku mfanelo, ku nyika mpfumelelo na mpfumelelo.
Holobye a nga lavisisa leswai swi nga vaka kona, ntumbuluko na ku leha ka switirhisiwa swa swicelwa mpimo-ntsongo wa switirhisiwa swa swicelwa xitiviso xo yirisa na ku hunguta mintirho ya ya ku cela mugodi leyi yi karhataka ntholo
Ku tirhisiwa ka timfanelo ta rivala leti hambaneke na timfanelo ta ku alana na Nawu
Ndziho lowu hakeriwaka ehansi ka swiyimo swin?wana.
Matimba ya Holobye ku va a susa ndhawu hi xikongomelo xo lavisisa swicelwa kumbe ku cela mugodi.
KAVANYISA KA 5
HUVO YA NHLUVUKISO WA SWICELWA NI KU CELA MIGODI 5
Ku tumbuluxiwa ka Huvo ya Nhluvukiso wa Swicelwa na Mintirho ya swa migodi.
Xivumbeko xa Huvo
Ku hlongoriwa ka swirho
Holideyi ya hofisi
Mpimo wa nkarhi wa hofisi na ku siva swivandla swa mitirho 10
Tinhlengeletano ta Huvo
Tikomiti ta Huvo
Ku pfunetiwa ka Huvo hi swa timali
Ku holeriwa ka swirho swa Huvo, tikomiti na mintlawa yo tirha 15
Tirhipoto ta Huvo
Mitirho ya Vufambisi
KAVANYISA KA 6
NKAMBISISO WA SWA PHETIROLIYAMU NA NTSHOVELO
Matirhiselo ya Kavanyisa 20
Ku thoriwa ka muyimeri
Ntirho wa muyimeri
Ku pfuneta muyimeri loyi a thoriweke hi swa timali
Ku rhumba ku rhumeriwa swikombelo
Xikombelo xa mpfumelelo wo kambisisa ndhawu 25
Ku nyika ni ku leha ka nkarhi wa mpfumelelo wo kambisisa ndhawu
Xikombelo xa mpfumelelo wa ntirhisano wa swa xithekiniki
Ku nyika na ku leha ka nkarhi wa mpfumelelo wa ntirhisano wa swa xithekiniki
Timfanelo ni mfanelo wo va na mpfumelelo wa ntirhisano wa swa xithekiniki
Xikombelo xa mfanelo yo kambisisa 30
Ku nyika na ku leha ka nkarhi wa mfanelo yo kambisisa
Xikombelo xo pfuxeta mfanelo yo kambisisa
Timfanelo na vutihlamuleri bya loyi a nyikiweke mfanelo yo kambisisa
Xikombelo xa mfanelo wo tshovela
Ku nyika na ku leha ka nkarhi wa mfanelo yo tshovela 35
Xikombelo xo pfuxeta mfanelo yo tshovela
Timfanelo na vutihlamuleri bya loyi a nyikiweke mfanelo yo tshovela
Ku akiwa ka xihlovo xa phetroliyamu tani hi yuniti
Vuxokoxoko na data
Ntshembiso wo tiya hi tlhelo ra swa timali 40
Matimba ya Holobye yo yimisa kumbe ku herisa timpfumelelo kumbe timfanelo.
KAVANYISA KA 7
TIPROVHIXINI TA HINKWASWO NA TA XIKATSAKANYWA
Matimba yo nghena endhawini leyi kambisisiwaka, endhawini yo cela migodi kumbe endhawini yo kota ku tsundzuka
Nkambelo wa minkarhi hinkwayo
Swileriso, ku yimisiwa na swiletelo
Ku yirisa ku sivela, ku hingakanya kumbe ku kaneta munhu loyi a nga ni mpfumelelo
Ku sivela muthoriwa vupfumari hi tlhelo ra swa ntirho
Endlelo ra le ndzeni ro apila na ku kota ku fikelela khoto
Ku phamela tidokumente
Milandzu
Nxupulo
Ku hundzuriwa ka swa vumaki bya swicelwa
Ku hundzuluxiwa ka timfanelo, timpfumelelo, tiprogramu na tipulana
Vuyimeri na ntirho
Mfanelo yo tsakeriwa, ya vukambisisi kumbe ya ntirho wa mugodi hi tlhelo ra vaaki
N?wini wa ndhawu, kumbe mutshami wa ndhawu hi ku pfumeleriwa hi nawu a nga ka a nga landzeleriwi.
Ku pfumeleriwa handle ko siveriwa eka tiprovixini tin?wana ta Nawu
Swinawana
Nawu wu boha Huvo
Ku yimisa kumbe ku hundzula milawu, na provhixini yo hundzuluxa
Xidlodlo xo koma na ku sungula
XEDULU YA 1
KU YIMISA KUMBE KU HUNDZULA MILAWU
KU LUNGHISELA KU HUNDZULUXA
Tinhlamuselo
Swikongomelo swa xedulu
Swikombelo swa nkambisiso na ntirho wa swa migodi leswi nga siki hetiseka
Ku yisa emahlweni mitirho yo kambisisa
Ku yisa emahlweni mitirho yo tshovela
Ku yisa emahlweni mfanelo yo kambisisa ya xikhale
Ku yisa emahlweni mfanelo ya ntirho wa migodi ya xikhale
Ku endla timfanelo ta xikhale leti ti nga tirhisiwangeki
Ku yisa emahlweni timfanelo to rizeva, timpfumelelo kumbe tin?wana
Ku yisa emahlweni tiprogramu leti amukelekaka ta vufambisi bya swa mbangu
Ku anakanya kumbe ku hakela tirhoyaliti
Hakelo ya ndziriso
TAFULA RA 1
TAFULA RA 2
TAFULA RA 3
KAVANYISA KA 1
TINHLAMUSELO
Tinhlamuselo
Eka Nawu lowu, handle ka loko vundzeni byi kombeta hi ndlela yin?wana-
buloko? swi vula ndhawu yin?wana na yin?wana ya misava kumbe lwandle, ku
Katsa na matlhelo ya lwandle, ya kombetiwa ya ri buloko hi
Eka Nawu lowu, handle ka loko vundzeni byi kombeta hi ndlela yin?wana-
buloko? swi vula ndhawu yin?wana na yin?wana emisaveni kumbe elwandle, ku katsa etlhelo ka lwandle, laha ku vuriwaka buloko hi vahlanganisi eka mepe lowu lulamisiweke hi mupfuni loyi a thoriweke nakona loyi a kumekaka eRiphabiliki nkarhi hinkwawo kumbe hi xitalo, kumbe ntsena eka zoni ya ikhonomi na ku katsiwa ka xiphemu xin?wana na xin?wana xa buloko.
Huvo? swi vula Huvo ya Nhluvukiso wa swi celwa na Ntirho wa Migodi leyi yi sunguriweke hi xiyenge xa 57;
Nyika matimba ya swa ikhonomi i vuanamo? swi hlamusela maendlelo ya vutlharhi ya timhaka ta rihanyo kumbe timhaka ta swa ikhonomi, pulani, xinawana, endlelo kumbe xiendlo lexi ku kongomiweke eka xona-
a Ku lulamisa mbuyelo wa xihlawuhlawu xa rixaka, rimbewu kumbe vugono bya vanhu lava vangeriweke ku pfumala hi tlhelo ra vumaki bya swicelwa na phetiroliyamu, vumaki lebyi yelanaka na bona ni le ka nandzelelano mbuyelo wa vumaki byebyo;
Ku hundzuluxa tindhawu ta vumaki to tani hi ku kota ku pfuneta eka, ku nyika, ku nghenisa xandla kumbe ku kondletela-
Vun?wini, ku nghenelela eka kumbe ku vuyeriwa eka ntirho wa migodi, mitirho ya vulavisisi ni ntshovelo;
Ku veka xandla eka, na ku lawula vufambisi eka mitirho yo tano;
ku hluvukisa vufambisi, xisayense, injiniyere kumbe vuswikoti byin?wana bya vanhu lava tsoniweke ku va na swona hikwalaho ka matimu;
ku tirhisa, kumbe ku pfuneta eka ku kuma nandzelelano wa matirhelo;
vun?wini bya na ku pfuneta eka mbuyeriwo eka swiendlo swa mitirho kumbe swiyenge swin?wana swa minandzelelano swa le henhla kumbe swa le hansi eka vumaki byo tano;
nhluvukiso wa rihanyu na ikhonomi ya miganga leyi mitirho yi endlekaka eka yona, yi khumbekaka hi ku pfuneta hi vatirhi eka mitirho leyi; na nhluvukiso wa rihanyo na ikhonomi ya vanhu va Africa Dzonga lava va vangeriweke ku pfumala eka matimu ya vona eku endliweni ni le ka swiendlo swa mitirho yo tano;
Mukamberi-nkulu? swi vula Mukamberi Nkulu wa Migodi loyi a thoriweke ku ya hi xiyenge xa 48 xa Nawu wa Mugodi wa swa Rihanyu na Vuhlayiseki wa 1996 (Nawu wa 29 wa 1996);
muganga? swi vula nandzelelano, ntlawa wa vanhu lava hlanganeke hi tlhelo ra rihanyo lava nga na ku navela ko karhi kumbe timfanelo eka ndhawu yo karhi ya misava leyi swirho swi nga kumbe swi anakanyaka xinghwana hi tlhelo ro twanana, ndhavuko kumbe nawu;
tihakelo ta xinkotiraka? swi vula tihakelo tin?wana na tin?wana kumbe hakelo leyi ku twananiweke exikarhi ka vatirhisani eka ntirho wa swa ntirho wa migodi kumbe tshovelo;
siku? swi vulwa siku ra khalendara na loko siku rin?wana ra masiku ri hlamuseriwile hi ku yimbelela loku endliweke, masiku walawo ya fanele ku hlawuriwa hi ku humesa siku ro sungula na ku nghenisa siku ro hetelela, handle ka siku ro hetelela leri kumekaka hi mugqhivela, Sonto kumbe siku rin?wana na rin?wana ra holideyi, hi ndlela yaleyo nomboro ya siku leyi yi hlawuriweke hi ku humesiwa ka siku ro sungula xikan?we na siku rin?wana na rin?wana ro fana na Mugqivela, Sonto kumbe holideyi.
Ndzawulo? swi vula ndzawulo ya swicelwa ni swa marimba, bindzu ra nkhaviso swi vula xirho, bindzu kumbe nkhaviso ya Khampani hi ku ya hi Xiyenge xa 70.
Nxaxameto wa Nhluvukiso? swi vula nxaxameto wa nhluvukiso lowu wu nga pfumeleriwa ku ya hi swilawulo ni swipimelo swa timfanelo ta ntshovelo.
Darekitara-Jenerala swi vula Darekitara-Jenerala wa ndzawulo mutirhi? swi vula munhu un?wana na un?wana loyi a tirhaka tani hi mukhomi wa mpfumelelo wa tiko, timfanelo ta ku jongela, timfanelo ta ntirho wa migodi, mpfumelelo wa ntirho wa migodi, timfanelo ta mfuwo, mpfumelelo wa vandla ra vutshila kumbe thekiniki, mpfumelelo wa ku jongela, timfanelo ta vuvalangi na timfanelo ta ntshovelo, na loyi a nga ringanela hi ku kuma hakelo. Naswona yi nghenisa ntirho wa mutirhi un?wana na un?wana eka, kumbe endzeni ka mugodi, yi nghenisa na munhu un?wana na un?wana loyi a tirhanaka ni ntwanano wa ntshuxeko.
Mbangu? swi vula mbangu tani hi loko ku hlamuseriwile eka Nawu wa 1998 wa Mafambiselo ya Mbango wa Rixaka (Nawu wa 107 wa 1998);
pulani ya mafambiselo ya mbango? swi vula pulani kumbe mpfuneto lowu khumbaka swa mbango hikwalaho ko endla mitirho yo lavisisa swicelwa, vulavisisi bya ndhawu ya swicelwa, ku dyondza hi ta swicelwa kumbe ku cela migodi leyi endliweke ehansi ka vulawuri bya mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu leyi nga na swicelwa, mfanelo yo lavisisa swicelwa, mpfumelelo wo lavisisa ndhawu ya swicelwa, mfanelo yo dyondza swicelwa kumbe mpfumelelo wo cela migodi, hilaha swi nga vaka hi kona;
Programu ya vufambisi bya swa mbango? swi vula programu ya vufambisi leyi yi amukeriweke leyi langutiweke eka xiyenge xa 39;
Nawu wo siva? ku vuriwa nawu wun?wana na wun?wana kumbe endlelo leri yimisaka kumbe ku sivela munhu un?wana na un?wana ku nghenelela eka swa vumaki swa swicelwa na byo cela migodi, kumbe ku nghena eka makete wun?wana na wun?wana lowu khumbaka vumaki byo tani, kumbe ku humelela eka vumaki byo tano kumbe makete;
Ku dyondza ndhawu ya swicelwa? ku vuriwa ndhawu leyi nga ni buloko kumbe tibuloko leti kombetiweke eka ku dyondza ndhawu ya swicelwa kumbe mfanelo yo tshovela;
ntirho wo dyondza ndhawu ya swicelwa? swi vula ku tirha nakambe switiviwa leswi vangiweke hi ninginiko, ku kuma na ku tirha switiviwa swintshwa swa leswi vangiweke hi ninginiko kumbe xiendlo xin?wana na xin?wana lexi yelanaka ku hlamusela xirimbana lexi fanelaka ku ringetiwa hi ku bora, ku tsemelela na ku kambela, ku katsa na ku kambela xihlovo xa ngeteliwo, ka xihlovo hi xikongomelo xo kuma nthumbo;
mfanelo yo ndyondza swicelwa? swi vula mfanelo leyi nyikiweke ku ya hi xiyenge xa 80;
programu ya ntirho wo dyondza swicelwa? swi vula programu ya ntirho leyi yi pfumeriweke yi kombetaka mitirho ya phetiroliyamu leyi fanelaka ku ta endliwa eka ndhawu leyi ku dyondziwaka eka yona ta swicelwa hi nkarhi lowu ku nga ni mfanelo yo dyondza swicelwa, ku katsa vuxokoxoko mayelana ni mitirho yo dyondza swicelwa, swiyimo switirho leswi faneleke ku tirhisiwa na tihakelo ta mitirho yo hambana hambana ya ku dyondza swicelwa na swiyimo;
Provhixini ya swa timali? ku vuriwa nxwarense, nseketelo wa banki, kumbe nhlengo wa thirasiti kumbe khexe leyi vakomberi va kumbe lava va nga na mfanelo kumbe mpfumelelo va fanela ku va nyika ku ya hi swiyenge swa 41 na 89 leswi seketelaka vukona bya nhlengo lowu eneleke ku endla tiprogramu ta ntirho leti ku twananiweke na ku antswisa ndzavisiso wa swicelwa, ku cela migodi, ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, ndhawu yo dyondza swicelwa kumbe ya ntshovelo, hilaha swi nga vaka hakona;
munhu loyi a vangeriweke ku pfumala hikwalaho ka matimu? i -
a munhu un?wana na un?wana, ntlawa wa vanhu kumbe vaaki, lava vangeriweke ku pfumala hikwalaho ka xihlawuhlawu xo hambuka Vumbiwa ri nga si tirha;
b nhlangano wun?wana na wun?wana, laha vunyingi bya swirho swa wona ku nga vanhu lava va kombetiweke eka ndzima ya a;
c munhu un?wana na un?wana wa xinawu handle ka nhlangano, laha vanhu lava kombetiweke eka a va nga vini kumbe va lawulaka vunyingi bya mbuyelo lowu nyiketiweke kumbe ntsakelo wa swirho naswona va kota ku lawula vunyingi bya tivhoti ta swirho;
mutameri?, hi tlhelo ra mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela migodi, mpfumelelo wo cela migodi, mpfumelelo wo tamela, mfanelo yo dyondza swicelwa, mfanelo yo lavisisa ndhawu ya swicelwa kumbe mpfumelelo wa ntwanano wa swa thekiniki, swi vula munhu loyi mfanelo yo tano kumbe mpfumelelo wu nyikiweke yena kumbe mudya-ndzhaka wa munhu yaloye loyi swi n?wi faneleke;
tiko? swi katsa misava ni lwandle, laha swi faneleke;
mugodi? ku cela mugodi, swi vula mitirho yin?wana na yin?wana kumbe swiendlo leswi endleriwaka ku kuma swicelwa swin?wana na swin?wana leswi nga kona, eka kumbe ehansi ka misava, ematini kumbe kun?wana na kun?wana laha ku nga na vudziki byo veka, hambi ku ri ehansi ka misava kumbe endhawini yo pfuleka yo tirhela kumbe hi ndlela yin?wana naswona ku katsiwa ni ntirho wun?wana na wun?wana kumbe xiendlo xo humelela kwalano;
xicelwa? swi vula nchumu wun?wana na wun?wana, lowu nga vaka hi xivumbeko xo tiya, xihalaki kumbe gasi, lowu nga kona hi ntumbuluko kumbe ehenhla ka misaveni kumbe endzeni kumbe ehansi ka mati naswona wu endliweke hi kumbe wu vangiweke hi mitirho ya ntivo-maribye, ku katsa na sava, ribye, tamba, rikhwara, vumba, misava na xicelwa xin?wana ni xin?wana lexi xi nga kona eka vudziki bya nhulu ya nhundzu kumbe ka vudziki bya swiveko, kambe a ku nghenisiwi-
a mati, handle ka mati lama tekiweke etikweni kumbe elwandle ku ta hluta xicelwa xin?wana na xin?wana eka mati walawo;
b phetiroliyamu; kumbe c ridaka;
ndhawu yo cela mugodi? -
i hi tlhelo ra mfanelo yo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo cela mugodi, swi vula ndhawu laha mfanelo yaleyo kumbe mpfumelelo wu nyikiweke;
ii hi tlhelo ra swa mbangu wun?wana na wun?wana, rihanyu, hanyelo na mhaka ya swa ntirho na ntumbeko wun?wana na wun?wana kumbe ku khumbeka kun?wana na kun?wana loku ku nga kona, ku kata-
a rivala ra tiko leri ri nga kusuhi kumbe ekule laha nhluto wa xicelwa xin?wana na xin?wana na phetiroliyamu ku kala lexi nga pfumeleriwangiki ku ya hi Nawu lowu kambe lowu mitirho leyi nga na vuxaka kumbe yi endlekeke hi xihoxo yi endliwaka naswona, yi katsa-
i ndhawu yin?wana na yin?wana leyi yi nhlanganaka na ndhawu yaleyo yi hlanganisiwaka na yona hi patu rin?wana na rin?wana, xiporo, laying ya matimba, laying ya phayiphi, ndlela ya khebulu kumbe banti ra mufambisi ; na ii rivala rin?wanana na rin?wana ra tiko laha patu rero, xiporo, laying ya matimba, laying ya phayiphi, ndlela ya khebulu yi nga va ka kona; na b Miako hinkwayo, swivumbeko, michini, laha ku lahliwaka thyaka ra mugodi kumbe minchumu leyi yi kumekaka ekusuhi na, kumbe eka ndhawu yaleyo leyi yi tirhisiwaka hi xikongomelo xo cela mugodi eka tiko leri ku buriwaka hi rona;
mitirho yo cela mugodi? ku vuriwa ntirho wun?wana na wun?wana lowu yelanaka na ku endla swo cela mugodi na timhaka leti kumekaka ti humelela ti kongome swo tani hi swona;
mpfumelelo wo cela mugodi? swi vula mpfumelelo lowu nyikiwaka ku ya hi xiyenge xa 17 ;
mfanelo yo cela mugodi? ku vuriwa mfanelo yo cela mugodi leyi nyikiweke ku ya hi xiyenge xa 23 ;
Hofisi ya Vun?wini byo Cela Mugodi? ku vuriwa Hofisi ya Vun?wini byo Cela Mugodi leyi kombetiweke eka xiyenge xa 2 xa Nawu wa Ntsariso wa Vun?wini byo Cela Mugodi, wa 1967 (Nawu wa 16 wa 1967);
programu ya ntirho wo cela mugodi? ku vuriwa programu yo cela mugodi leyi pulaniweke leyi fanelaka ku landzeleriwa leswaku ku ta ceriwa mugodi wa xitirhisiwa xa xicelwa swa nkoka swinene;
Holobye? ku vuriwa Holobye wa Swicelwa na LNtamu;
muofisiri? swi vula muofisiri wa Ndzawulo loyi a thoriweke ehansi ka Nawu wa Mitirho ya swa Mfumo wa 1994 Nomboro ya xitiviso ya 103 ya 1994;
n?wini? mayelana na -
a tiko-
a ku vuriwa munhu loyi tiko ri tsarisiweke hi vito ra yena; kumbe b loko ku ri tiko leri ri nga ra Hulumende, swi vila Hulumende ku katsa na mutshami wa kona; kumbe b lwandle, ku vuriwa Hulumende;
phetiroliyamu? swi vula xihalaki xin?wana na xin?wana, kumbe hydrokhabono leyi tiyeke kumbe gasi leyi nga bulukaka leyi nga kona hi xiyimo xa ntumbuluko eka rikoko ra misava naswona ku katsiwa na xihalaki xin?wana na xin?wana, kumbe hydrokhabono leyi tiyeke kumbe gasi, gasi ley hi ndlela yin?wana na yin?wana yi tlhelerisiweke eka xiyimo xa ntumbuluko, kambe a ku nghenisiwi lahle, tlapa ra xikontiri kumbe xivekiwa xin?wanana xin?wana lexi xi lulamisiweke laha oyili yi nga kumiwaka kona hikwalaho ka ntengiso wo tinga kumbe gasi leyi humaka eka xibawa kumbe rivala rin?wana ra xiveko;
xihlovo xa phetroliyamu? swi vula xivumbeko xa ntivo-maribye lexi nga ni phetiroliyamu;
ndzawulelo? swi vula ku hlawuriwa hi xinawana;
ku endla? hi tlhelo ra xicelwa xin?wana na xin?wana, ku vuriwa ku hlula, ku humesa, anakanyisisa, ku hlerisisa, ku tiyisa, ku ava hi mitlawa, ku gandla, ku hola, ku hlantswa, ku hunguta, ku n?okisa kumbe ku hundzuluxa swi va gasi kumbexana;
ndhawu ya ntshovelo? ku vuriwa ndhawu yin?wana na yin?wana leyi yi nga ni mfanelo wo tshovela eka yona;
ntirho wo tshovela? ntirho wun?wana na wun?wana, xiendlo kumbe mhaka leyi yelanaka ni vulavisisi bya swicelwa, ntlakuso, nhluvukiso na ntshovelo wa phetiroliyamu;
mfanelo ya ntsovelo? ku vuriwa mfanelo leyi nyikiweke ku ya hi xiyenge xa 84;
ndzavisiso wa swicelwa? ku vuriwa ku endla vulavisisi hi xikongomelo wa xicelwa xin?wana na xin?wana hi ku tirhisa endlelo rin?wana na rin?wana -
a ri onhaka rivala kumbe ehansi ka rivala ra misava, ku katsa xiphemu xin?wana na xin?wana xa misava lexi xi nga ehansi ka lwandle kumbe ehansi ka mati man?wana; kumbe b endzeni ka kumbe eka vudziki bya nhulu ya nhundzu kumbe vudziki bya xiveko, leswaku ku ta tumbuluxiwa vukona bya xicelwa xin?wana na xin?wana na ku anakanya ntalo ni nkoka wa ikhonomi kwalaho; kumbe c elwandle kumbe mati man?wana etikweni ndhawu ya ndzavisiso wa swicelwa? ku vuriwa ndhawu ya tiko leyi yi khumbekaka hi mfanelo yin?wana na yin?wana yo lavisisa swicelwa;
mitirho ya ndavisiso wa swicelwa? ku vuriwa xiendlo xin?wana na xin?wana lexi xi endliwaka mayelana na ndzavisiso wa swicelwa;
mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa? swi vula mfanelo yo lavisisa swicelwa leyi nyikiweke ku ya hi xiyenge xa 17 ;
programu ya ndzavisiso wa ntirho wa swicelwa? ku vuriwa programu ya ndzavisiso wa ntirho wa swicelwa leyi pulaniweke ku va yi landzeleriwa ku va ku ta thumbiwa vukona bya xitirhisiwa xin?wana na xin?wana xa xicelwa eka ndhawu ya ndzavisiso wa swicelwa hinkarhi lowu wu komberiweke;
ntirho wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa? ku vuriwa ntirho wun?wana na wun?wana lowu endliwaka ku lavisisa swicelwa ni phetiroliyamu hi ku tirhisa mindzavisiso ya ntivo-maribye, ntivo-swendlo swa misava na xifaniso-ntivo-misava ku katsa na tirhimoti ta tithekitiki to twa, kambe a swi katsi ntirho wun?wana na wun?wana wa ndzivisiso wa swicelwa kumbe ku dyondza swicelwa;
mpfumelelo wa vulavisisi bya ndhawu ya swicelwa? ku vuriwa ntirho wun?wana na wun?wana lowu endliwaka ku ya hi xiyenge xa 75 ;
rhikhodo? ku vuriwa rhikhodo ya mahungu handle ko xiya xivumbeko kumbe xitirhisiwaka ku boxa mahungu;
xinawana? ku vuriwa xinawana xin?wana na xin?wana lexi endliwaka ehansi ka xiyenge xa 107;
Mufambisi wa Xifundza-ntsongo? ku vuriwa muofisiri loyi a thoriweke hi Holobye hi ku landza xiyenge xa 8 ku va mufambisi wa xifundza-ntsongo eka xifundza-ntsong xo karhi;
Komiti ya Vuhluvukisi bya ku Cela Migodi na swa Mbangu ya Xifundza-ntsongo? ku vuriwa Komiti ya Vuhluvukisi bya ku Cela Migodi na swa Mbangu ya Xifundza-ntsongo ku ya hi xiyenge xa 64 ;
vudziki bya tshovo?ku vuriwa vudziki byin?wana na byin?wana bya nhulu ya nhundzu lebyi saleke eku heteleleni, ku herisiweni kumbe ku heleriwa hi nkarhi ka mfanelo wa ndzavisiso, mfanelo ya ku cela mugodi, mpfumelelo wa ku cela mugodi, mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa kumbe mfanelo ya ntshovelo;
vudziki bya nhulu ya nhundzu? swi vula thyaka rin?wana na rin?wana, swicukumetiwa, swisalelwa, ridaka, ku hlela, swibodlo, masalelo ya tamba, sava ra vumaki, ndhawu ya vumaki yo lahlela kona mintshovelo, nkuma kumbe ntshovelo wun?wana na wu?wana lowu wu humaka eka kumbe lowu hikwalaho ka ntirho wo cela mugodi naswona lowu vekiweke hi nhulu, wu hlayisiweke kumbe wu hlengeletiweke ku theta wu ta tirhisiwa, kumbe lowu lahliweke, hi n?wini wa mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wo cela mugodi, kumbe mfanelo ya ntshovelo;
ndhawu yo hlayisa? ku vuriwa ndhawu ya tiko leyi nga na vutihlamuleri bya mfanelo yo hlayisa;
mpfumelelo wo hlayisa? swi vula mpfumelelo lowu nyikiweke ku ya hi xiyenge xa 32;
Tiroyaliti ta Hulumende? swi vula tiroyaliti tin?wana na tin?wana leti hakeriwaka Hulumende ku ya hi Nawu wa Palamende;
nhluvuko wo leha? swi vula vuhlanganisi bya swa mahanyelo, swa ikhonomi na swa mbangu eka vupulani, tirhisa na ku nyika miehleketo leswaku ku tiyisisiwa leswaku nhluvukiso wa switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu swi pfuneta va sweswi ni va minkarhi ya mundzuku;
mpfumelelo wa ntwisisano wa xithekiniki? swi vula mpfumelelo wa ntwisisano wa xithekiniki lowu nyikiweke ku ya hi xiyenge xa 77 ;
lwandle? ku vuriwa mati ya lwandle, ku kata ni le tlhelo ka lwandle na risavana leri nga kwalaho ehansi ka laha mati ya helelaka kona hilaha swi hlamuseriweke hi Nawu wa Ribuwa ra lwandle wa 1935 (Nawu wa 21 wa 1935), na eka-
a ndhawu ya mati hilaha swi kombetiweke hi xiyenge xa 4 xa Nawu wa Zoni ya Lwandle, wa 1994 Nawu wa 15 wa 1994, wa Riphabuliki ya Afrika Dzonga, ku katsa mati ni le tlhelo ka hloto wa nambu wun?wana na wun?wana kumbe hloto wa laguni;
b handle ko nghenisa zoni ya ikhonomi hilaha yi kombetiweke eka xiyenge xa 7 eka Nawu wa Zoni ya Lwandle, wa 1994 Nawu wa 15 wa 1994; na c vuhiri bya tikonkulu lebyi kombetiweke hi xiyenge xa 8 xa Nawu wa Zoni ya Lwandle, wa 1994 Nawu wa 15 wa 1994;
Nawu lowu?ku katsiwa swinawana na vulawuri byin?wana na byin?wana kumbe xipimelo lexi eka xona mpfumelelo wun?wana na wun?wana, mpfumelelo, mfanelo ya layisense, amukelo, nyikiwa mpfumelelo, pasisa, tivisa, xitifiketi xo pfala, pulani yo fambisa swa mbangu, programu ya vufambisi bya swa mbangu, kumbe timhaka to komba ndlela, leti nyikiweke, tiyisiweke kumbe ku pasisiwa ku ya hi Nawu lowu, swi fanerile:
risava? ku vuriwa randlalo ra misava leri funengeteke misava leri ri-
a nyikaka mbangu lowu faneleke ku mirisa mbewu;
b pfumelelaka ku nghena ka mati;
c i xihlovo xa switsotso, swakudya swa swihlahla naswona eka minkarhi yin?wana mbewu; na d a byi entangi ku tlula 0.5 wa timitara kumbe ku enta kun?wana ko tano hilaha Holobye a nga hlawula ha kona eka ndzavisiso wa swicelwa wo karhi kumbe ku dyondza ndhawu ya swicelwa kumbe ndhawu yo cela mugodi. 20
XIYENGE XA 2
TIPRINSIPULI TA MASUNGULO
Swikongomelo-ntsongo swa Nawu
, Swikongomelo swa Nawu lowu i -
a ku amukela vuamukeri bya matiko bya mfanelo ya Hulumende ku kombeta vutifumi ehenhla ka hinkwaswo swa switirhisiwa swa swicelwa ni phetroliyamu eRiphabuliki;
b ku nyika ku khumbeka ehenhla ka prinsipuli ya vulhayisi bya Hulumende bya switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu swa rixaka;
c ku antswisa mfikelelo wo ringanana eka switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu swa rixaka ka vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga;
d ku anamisa ku vuyeriwa ko leha na ka nkoka eka vanhu lava va vangeriweke ku pfumala hikwalaho ka matimu, ku katsa vaxisati, ku nghenelela swa vumaki bya swicelwa na phetroliyamu na ku vuyeriwa eku tirhisiweni ka switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu ya rixaka;
e ku antswisa nkulo wa ikhonomi na nhluvukiso wa switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu eRiphabuliki;
f ku antswisa mitirho na ku antswisa vutomi lebyinene hi tlhelo ra vutomi na ikhonomi eka vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga;
g ku nyika nsirhelelo wo tirha ehenhla ka ndzavisiso wa swicelwa, ku dyondza swicelwa, ku cela migodi na mitirho ya ntshovelo;
h ku nyika ntirho eka xiyenge xa 24 xa Vumbiwa hi ku tiyisisa leswaku switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu swi hluvukisiwa hi ndlela leyinene na ku kombeta vuxaka bya swona ni vanhu hi ndlela yo leha loko ku ri karhi ku antswisiwa nhluvuko wa swa vutomi na ikhonomi loku ku amukelekaka; na i ku tiyisisa leswaku vini va timfanelo to cela migodi na ntshovelo va pfuneta eka nhluvukiso wa vutomi na ikhonomi ya tindhawu leti va tirhelaka eka tona.
Vuhlayisi bya switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu ya rixaka
 Switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu i ndzhaka yo fana eka hinkwavo vanhu va Afrika Dzonga kutani Hulumende i muhlayisi wa swona leswaku ku ta vuyeriwa vaaki va Afrika Dzonga.
Tani hi muhlayisi wa switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu swa rixaka, Hulumende, hi ku tirhisa Holobye, a nga-
a pfumelela, nyika, ala, lawula, fuma na ku fambisa mpfumelelo wun?wana na wun?wana wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo wo lavisisa swicelwa, mpfumelelo wo lulamisa wa, mfanelo yo cela mugodi, mfanelo wo dyondza swicelwa na mfanelo wa ntshovelo; na b hi ku tihlanganisa na Holobye wa swa Timali, ku anakanya na ku hakerisa hakelo yin?wana na yin?wana kumbe tihakelo leti faneleke ku ya hi Nawu wun?wana na wun?wana lowu wu faneleke wa Palamende.
Holobye u fanela ku tiyisisa ku leha ka nhluvukiso wa switirhisiwa swa swicelwa na phetroliyamu swa Afrika Dzonga hi ku lawuriwa hi xivumbeko xa tsalwa ra nawu ra mbangu wa rixaka; hanyelo na xiyimo loko ku ri karhi ku antswisiwa nhluvuko wa ikhonomi na vutomi.
Vutoloki bya Nawu
 Loko ku tolokiwa provhixini ya Nawu lowu, nhlamuselo yin?wana na yin?wana leyi yi fambisanaka ni swikongomelo swa Nawu lowu swi fanela ku va swi tsakeriwa ehenhla ka nhlamuselo yin?wana na yin?wana leyi yi hambanaka ni swikongomelo swo tano.
Ku fika sweswi tani hi loko nawu wa ntolovelo wu nga fambisani ni Nawu, Nawu lowu wa humelela.
Xivumbeko xa xinawu xa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo ya ku cela migodi, mfanelo yo dyondza swa swicelwa kumbe mfanelo yo tshovela, na timfanelo ta vini kwalaho 10
 mfanelo ya ndzvisiso wa swicelwa, mfanelo yo dyondza swa swicelwa kumbe mfanelo ya ntshovelo leyi nyikiwaka ku ya hi Nawu lowu i mfanelo ya ntiyiso yo pimiwa hi tlhelo ra swicelwa kumbe phetroliyamu na tiko leri timfanelo teleto ti kombetaka kona.
Loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, mfanelo yo dyondza swa swicelwa kumbe mfanelo yo tshovela u ringaniwile hi timfanelo leti ti kombetiweke eka xiyenge lexi ni le ka timfanelo tin?wana to tano hilaha ti nga nyikiwaka hi kona eka, ku kuma hi kumbe ku nyiketiwa vun?wini byelebyo ehansi ka Nawu kumbe nawu wun?wana na wun?wana .
Hi ku lawuriwa hi Nawu lowu, un?wana na un?wana wa mutameri wa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, mfanelo yo dyondza swicelwa kumbe mfanelo ya ntshovelo a nga-
a nghena etikweni leri mfanelo yaleyo yi yelanaka na yena na vathoriwa vakwe, kutani yi nga tisa pulanti yin?wana na yin?wana etikweni, michini kumbe switirhisiwa na ku aka, ku vumba kumbe ku aka rivala rin?wana na rin?wana, muako wa le hansi ka misava kumbe ehansi ka lwandle lowu nga akiwaka hi xikongomelo xo lavisisa swicelwa, ku cela mugodi, ku dyondza swa swicelwa kumbe ntshovelo, hilaha xiyimo xi nga ta va hi xiswona;
b lavisisa, cela, dyondza kumbe tshovela, hilaha xiyimo xi nga hi kona, ku va swa akhawunti yakwe ehenhla kumbe ehansi ka tiko ya swicelwa kumbe phetroliyamu laha mfanelo yaleyo yi nyikiweke;
c ku mpimo-ntsong wa na ku veka swicelo swo tano swin?wana na swin?wana leswi swi kumiweke hi nkarhi wa ndzavisiso wa swicelwa, ku cela mugodi, ku dyondza swicelwa kumbe ku tshovela, hilaha swi nga va hi kona;
d ku ya hi Nawu wa swa Mati ya Rixaka wa 1998 Nawu wa 36 wa 1998, wu tirhisa mati ku suka eka xihlovo xin?wana na xin?wana xa ntumbuluko, tiva, nambu kumbe khukhula, kumekaka eka, kumbe ri khulukaka ri hundza hi le, tiko ro tano kumbe eka eborweni leyi khale yi endliweke na ku tirhisiwa ku lavisisa swicelwa, ku cela migodi, ku dyondza swa swicelwa kumbe hi xikongomelo xa ku tshovela, kumbe ku hlantswela xihlovo kumbe borho leyi lavekaku ku tirhisiwa mayelana na ndzavisiso wa swicelwa, ku cela mugodi, ku dyondza swa swicelwa kumbe ku tshovela eka tindhawu to tano; na e ku rhwala ntirho wun?wana na wun?wana lowu vangekeke hikwalaho ka ndzavisiso wa swicelwa, ku cela migodi, ku dyondza swa swicelwa kumbe mitirho ya ntshovelo, laha nghingiriko wa kona wu nga tluliki tiprovhixini ta Nawu.
Ku hava munhu loyi a nga lavisisaka swicelwa ku va a, kumbe ku mpimo-ntsong wa, ku cela, ku endla mitirho ya vutwanani ya thekiniki, ku endla mitirho yo lavisisa ndhawu ya swicelwa, ku dyondza swa swicelwa na ku tshovela swicelwa swin?wana na swin?wana kumbe phetiroliyamu kumbe ku sungula ntirho wun?wana na wun?wana lowu vangiweke eka ndhawu yin?wana na yin?wana handle ka-
a programu ya vufambisi bya mbangu leyi pfumeriweke kumbe plani ya programu ya mbangu leyi pfumeleriweke, hilaha swi nga ta va hi xiswona;
b mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mpfumelelo wo mpimo-ntsong wa, mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wo cela mugodi, mpfumelelo wo hlayisa, mpfumelelo wa vutwanani bya xithekinoloji, mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo yo dyondza swa swicelwa kumbe mfanelo ya ntshovelo, hilaha xiyimo xi nga hi xiswona; na c ku tivisa na ku tihlanganisa ni n?wini wa tiko kumbe mutshami wa xinawu wa ndhawu ya tiko leyi ku buriwaka hi yona.
Tiprinsipuli ta vulawuri bya vuavanyisi
 Hi ku landza Nawu wa Vuantswisi bya Vufambisi bya Vuavanyisi wa 2000 (Nawu wa 3 wa 2000), ntirho wa vufambisi byin?wana na byin?wana lowu fambisiwaka kumbe miehleketo leyi fikeleriwaka ku ya hi Nawu lowu yi fanela ku endla kumbe ku endliwa, hilaha xiyimo xi nga ta va hi kona, hi nkarhi lowu wu faneleke ni ku ya hi milawu ya xinawu, leyi twalaka ni ku landzeleriwa hi ndlela leyinene.
Miehleketo yin?wana na yin?wana leyi yi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 xi fanele hi ku tsariwa ni ku va xi fambisana ni miseketelo leyi tsariweke mayelana na miehleketo yo tano.
KAVANYISA KA 3
VULAWURI
Divixini ya Riphabuliki, ndhawu ya mati, vuhirhi bya matiko na zoni leyi nga ya ikhonomi ya swifundza-ntsongo
Ku endlela Nawu lowu Holobye u fanele ku, hi ku tirhisa nothisi eka Gazette, ku avanyisa Riphabuliki, lwandle hilaha ri hlamuseriweke eka xiyenge xa 1 xa Nawu wa Ribuwa ra Lwandle wa 1935 (Nawu wa 21 wa 1995), na zoni leyi hlawulekeke ya ikhonomi na vuhiri bya matiko lebyi kombetiweke eka swiyenge swa 7 na 8 hi nandzelelano wa swona, wa Nawu wa Tizoni ta Lwandle wa 1994 (Nawu wa 15 wa 1994), eka swifundza-ntsongo.
Ku thoriwa na ntirho wa muofisiri
Darekitara-Jenerala u fanela ku, ku ya hi milawu leyi yi lawulaka ntirho wa mfumo, u thola muofisiri ku tirha eka Ndzawulo tani hi minijere wa xifundza-ntsongo eka xifundza-ntsongo xin?wana na xin?wana ku ya hi xiyenge xa 7 loyi a nga ta tirha mitirho leyi a rhumiweke kumbe a nyikiweke hi ku ya hi Nawu kumbe nawu wun?wana.
KAVANYISA KA 4
XINAWANA XA SWICELWA NA MBANGU
Xileriso xo xopelela swikombelo
 Loko mininjere wa xifundza-ntsongo a kuma xikombelo xo tlula xin?we ehenhla ka mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo cela migodi, hilaha xiyimo xi nga ta va hi xiswona, ku ya hilaha swikombelo swo fana swa swicelwa na tiko swi nga ta kumiwa hi yona-
a siku ro fana ri fanela ku tekiwa tani hi ku va ri amukeriwile hi nkarhi wun?we naswona ku fanela ku tirhiwa hi rona ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 2;
b masiku yo hambani ku faneriwa ku tirhaniwa na wona ku ya hi nandzelelano wo amukela.
Loko Holobye a tekela nhlokweni swikombelo leswi swi amukeriweke hi siku rin?we u ta fanela ku nyika nkarhi eka swikombelo swa vanhu lava va vangeriweke ku pfumala hikwalaho ka matimu.
Ku tihlanganisa na mintlawa ya vanhu lava tsakelaka na ku khumbeka
 Ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ko pfumela xikombelo lexi rhumeriweke ku ya hi xiyenge xa 16, 22 kumbe 27, Mininjere wa Xifundza-ntsongo u fanela eka endlelo ra ndzawulelo-
a ku endla leswaku swi tiviwa ku xikombelo xa mfanelo wa ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, kumbe mpfumelelo wo cela mugodi wu amukeriwile hi tlhelo ra tiko lero; kutani b ku komberiwa vanhu lava va tsakelaka na lava va khumbekaka ku rhumela swibumabumelo swa vona mayelana ni swikombelo ku ka si hundza 30 wa masiku ku sukela ka siku ra xitiviso.
Loko munhu a ala granti ya mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo kumbe mpfumelelo wo cela mugodi, Mininjere wa Xifundza-ntsongo u fanele a rhumela ku ala loku eka Komiti ya Nhluvukiso na Mbangu wa swa Migodi bya Xifundza-Ntsongo ku xiyisisa ku kaneta kutani ku ta tivisiwa Holobye.
Vuhundziseli na Swirhalanganyi swa timfanelo ta ndzavisiso na timfanelo to cela mugodi
 Mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa kumbe mfanelo ya ku cela mugodi kumbe ku navela eka mfanelo yo tano, kumbe ku lawula ku navela eka khampani kumbe khoporexini, ku nga ka ku nga cukumetiwi, ku hundziseriwa emahlweni, lombisa, ku tlhela ku lombisiwa, nyikiwa, ku kanetana kumbe swin?wana swi fikelelaka handle ko tsala vuamukelo byo ya ka Holebye, handle eka ku hundzuluxa vulawuri bya ku navela eka tikhampani leti longoloxiweke.
Vuamukelo lebyi byi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 ku fanele ku nyikiwa loko sexini, muhundziseriwa, mulizi, mulizi-ntsongo, munyikiwa kumbe munhu loyi timfanelo ti nga ta aleriwa kumbe ku cukumetiwela-
a ku kota ku endla kumbe ku yelana ni vutihlamuleri na vulawuri ni swipimelo swa mfanelo leyi ku kongomisiweke eka yona; na b ku enerisa swilaveko leswi kombetiweke eka xiyenge xa 17 kumbe 23, tani hilaha swi nga va ka hakona.
Vuamukelo lebyi byi endliweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 a xi laveki hi tlhelo ra Swirhalanganyi swa xikweneti lexi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 xa mfanelo kumbe ku navela tanihi vuseketeri byo kuma xikweleti kumbe nseketelo hi xikongomelo xo pfuneta hi timali kumbe ku hakelela ndzavisiso wa swicelwa kumbe projeke yo cela mugodi hi-
a banki yin?wana na yin?wana, hilaha swi hlamuseriweke hakona eka Nawu wa Tibanki wa 1990 Nawu wa 94 wa 1990; kumbe b huvo yin?wana ya swa timali leyi pasisiweke hi Murijistara wa Tibenke loyi a kombetiweke eka Nawu wa Tibanki wa 1990 Nawu wa 94 wa 1990 hi ku komberiwa hi Holobye, loko banki kumbe huvo ya swa timali leyi kombetiweke yi kombeta hi ku tsala leswaku nxaviso wun?wana na wun?wana lowu wu nga ta endliwa kumbe ndzulamiso wun?wana na wun?wana lowu nga endliwaka eku hetiseni hetisissa ku kweletisa swi ta ya hi xiamukelo ku ya hi xiyenge-ntsongo xa .
Ku hundzisela kun?wana na kun?wana, sexing, ku hirisa, ku hirisanyana, ku hambanisa, xirhalanganyi hi xikweleti kumbe hi ku hambana-hambana ka mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa kumbe mfanelo yo cela mugodi, hilaha swi nga va ka hakona, tani hilaha swi kombetiweke hakona eka xiyenge lexi ku fanela ku sunguriwa leswaku ku ta tsarisiwa eka Hofisi ya Vun?wini byo Cela Migodi ku nga si hela 30 wa masiku ya xiendlo lexi faneleke.
Mpfuno eka vanhu lava tsandzisiweke ku ya hi matimu
 Holobye a nga vevukisa mpfuno ka munhu loyi a tsandzisiweke ku ya hi matimu ku va a fambisa ndzavisiso wa swicelwa kumbe matirhele ya mugodi.
Mpfuneto lowu paluxiweke eka xiyengenyana xa 1 wu nga nyikiwa ntsena ku ya hi swilaveko na swipimelo leswi nga kumisisiwaka hi holobye.
Loko ku nga si lavisisiwa mavevukiselo ya mpfuno eka xiyengenyana xa 1, holobye u fanele ku tekela enhlokweni timhaka, leti katsaka-
a Xilaveko xo tlakusa mpfumelelo wo ringana ka swipfuneti swa swicelwa swa rixaka;
b Xiyimo xa swa timali xa mukomberi;
c Xilaveko xo cinca xivumbeko xa vun?wini bya vumaki bya swicelwa na mugodi; na d Vuandlari lebyi xikombelo xa ndzavisiso wa swicelwa kumbe ntirho wa mugodi wu hlanganaka kona na swilo leswi paluxiweke eka xiyenge xa 2a, d, e, f, na i.
Loko hi languta mpfuneto lowu paluxiweke eka xiyengenyana xa 1, holobye a nga kombela xirho xa mfumo lexi faneleke, ku pfuneta mukomberi eka masungulelo ya ndzavisiso wa swicelwa kumbe ntirho wa mugodi.
XIKOMBELO XA MPFUMELELO WO KAMBISISA NDHAWU YA SWICELWA
 Munhu un?wana na un?wana loyi a tsakelaka ku endla xikombelo eka Holobye xo languta ndhawu u fanekele ku yisa xikombelo-
a ehofisini ya Minijere wa Xifundza-ntsongo loyi ndhawu yi nga eka xifundza-ntsongo xakwe;
b hi ndlela leyi ku hlawuriweke hi yona; na c ku katsa na na tihakelo to ka ti nga ha tlhelerisiwi leti hlawuriweke.
Minijere wa Xifundza-ntsongo u fanela ku amukela xikombelo xa mpfumelelo wo kambisisa ndhawu ya swicelwa loko-
a loko swilaveko leswi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 swi fikeleriwile; na b loko ku ri hava munhu loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo hlayisa swicelwa kumbe ndhawu ya yin?we.
Loko xikombelo xi nga fikeleri swilaveko swa xiyenge lexi , Minijere wa Xifundza-ntsongo u fanela ku tivisa muendli wa xikombelo hi ku tsala hi mhaka yaleyo ku nga si hundza 14 wa masiku xikombelo xi fikile kutani a tlherisela xikombelo ela murhumeli wa xikombelo.
Ku nyika ni ku leha ka nkarhi wa mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa
 Ku ya hi swiyenge-ntsongo swa na , Holobye u fanela ku nyika mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa loko-
a mukomberi a kumile switirhisiwa swa timali naswona a ri na vuswikoti swa xithekiniki byo endla mintirho ya ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa hi ku landza programu ya ntirho wa ndzavisiso bya ndhawu ya swicelwa;
b mpimanyeto wa ndhuro wa fambelana na ntirho lowu komberiweke wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa ni ku leha ka programu ya kona ya ntirho wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa; na c murhumeri wa xikombelo a nga tlulangi nawu mayelana ni provhixini ya Nawu lowu.
Holobye u fanela ku ala ku nyika mpfumelelo wo lavisisa ndhawu ya swicelwa loko murhumeri wa xikombelo a nga fikeleri swilaveko leswi swi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1.
Loko Holobye a ala ku nyika mpfumelelo wo lavisisa ndhawu ya swicelwa, Holobye u fanele ku nga si hela 30 wa masiku miehleketo yaleyo yi ri kona, ku tivisa murhumeri wa xikombelo hi ta miehleketo leyi hi ku tsala.
Mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa yi nyikiwa ku ringana malembe mambirhi naswona a wu pfuxetiwi.
Mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa wu nga ka wu nga hundziseriwi, tshikiwa, hirisiwa, hirisiwanyana, cukumetiwa, vekiwa kumbe siviwa hi xikweleti.
Timfanelo ni vutihlamuleri bya loyi a nga na mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa
 Mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa wu boha munhu loyi a nga na wona, eku humesiweni ka mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa na le ndzhaku ko tihlanganisa na n?wini wa misava kumbe loyi a tshamaka ka misava yaleyo hi nawu, ku nghena eka misava yaleyo hi xikongomelo xo endla mitirho ya ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa.
Mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa a wu nyiki n?wini wa wona ku-
a endla ndzavisiso wun?wana na wun?wana wa swicelwa kumbe mitirho yo cela migodi bya swicelwa swin?wana na swin?wana eka misava leyi khumbekaka; kumbe b kumbe mfanelo yin?wana na yin?wana ya le tlhelo leyi nga komberiwaka kumbe ku nyikiwa mfanelo yo lavisisa swicelwa kumbe mfanelo yo cela mugodi.
Xikombelo xa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa
 Munhu un?wana na un?wana loyi a tsakelaka ku rhumelela xikombelo eka Holobye xa mfanelo wa ndzavisiso wa swicelwa u fanela ku rhumela xikombelo xa yena -
a eka hofisi ya Minijere wa Xifundza-ntsongo loyi ndha yi kumekaka eka xifundza xakwe;
b hi ndlela ya ndzawulelo; na c ku katsa na tihakelo leti nga tlhelerisiweki to rhumela xikombelo.
Minijere wa Xifundza-ntsongo u fanela ku amukela xikombelo xa mfanelo wa ndzavisiso wa swicelwa loko-
a swilaveko leswi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 swi fikeleriwile; naswona b ku ri hava un?wana munhu loyi a nga na mfanelo wa ndzavisiso wa swicelwa eka swicelwa kumbe ndhawu yoleyo.
Loko xikombelo xi nga fikeleri swilaveko leswi swi nga eka xiyenge lexi, Minijere wa Xifundza-ntsongo u fanele ku tivisa murhumeri wa xikombelo hi ku tsala ku nga si hundza 14 wa masiku xikombelo xi fikile na ku tlherisela xikombelo eka murhumeri wa xikombelo.
Loko Minijere wa Xifundza-ntsongo a amukela xikombelo, Minijere wa Xifundza-ntsongo u fanele ku nga si hundza 14 wa masiku ku suka ka siku ro amukela xikombelo , ku tivisa murhumeri wa xikombelo hi ku tsala-
a ku rhumela pulani ya vufambisi ya swa mbangu; na b ku tivisa hi ku tsala na ku tihlanganisa ni n?wini wa ndhawu kumbe loyi a tshamaka eka ndhawu yaleyo ku ya hi nawu na ntlawa wun?wana na wun?wana lowu khumbekaka kutana ku rhumeriwa mbuyelo wo tihlanganisa ku nga si hela 30 wa masiku ku sukela ka siku ra xitiviso.
Hi nkarhi wo amukela mahungu lama kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 4a na b, Minijere wa Xifundza-ntsongo u fanela ku yisa xikombelo eka Holobye leswaku xi ta hlamuriwa.
Holobye a nga tirhisa xitiviso eka Gazette ku rhumba swikombelo wa timfanelo ta ndzavisiso wa swicelwa eka ndhawu yin?wana na yin?wana, naswona a nga kombeta eka xitiviso xalexo ku leha ka nkarhi loku xikombelo xin?wana na xin?wana xi nga rhumeriwaka ku ya hi vulawuri ni swipimelo leswi lawuriwaka hi timfanelo leti ti nga nyikiwaka.
Ku nyika na ku leha ka mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa
 Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa , Holobye u fanela ku nyika mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa loko-
a murhumeri wa xikombelo a motile ku fikelela switirhisiwa swa swa timali naswona a ri na vuswikoti bya xithekiniki byo endla mintirho ya ndzavisiso wa swicelwa hi ku landza programu ya ntirho wa ndzavisiso wa swicelwa;
b mpimanyeto wa ndhuro wa fambelana na ntirho lowu komberiweke wa ndzavisiso wa swicelwa ni ku leha ka programu ya kona ya ntirho wa ndzavisiso swicelwa;
c ndzavisiso wa swicelwa a byi nge vagi thyaka ro ka ri nga amukeleki, ehlisa vuxaka bya vanhu ni swilo kumbe ku onha mbangu;
d murhumeri wa xikombelo u na vuswikoti wo fikelela tiprovixini leti ti faneleke ta Nawu wa Rihanyu na Nhlayiseko Emigodini wa 1996 Nawu wa 29 wa 1996; na e murhumeri wa xikombelo a nga tluli provhixini yin?wana na yin?wana ya Nawu lowu.
Holobye u fanela ku ala ku nyika mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa loko-
a murhumeri wa xikombelo a nga fikeleri swilaveko hinkwaswo leswi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1;
b ku nyika mfanelo yaleyo ku ta-
i vuyerisa xiendlo xa xihlawuhlawu;
ii sivela mphikizano lowu faneleke; kumbe iii fikelela eka vutinyiketeri bya switirhisiwa swa swicelwa leswi khumbekaka ehansi ka vulawuri bya murhumeri wa xikombelo.
Loko Holobye a ala ku nyika mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, Holobye u fanela leswaku ku nga si hela 30 wa masiku swi anakanyiwile, hi ku tsala a tivisa murhumeleri wa xikombelo hi tlhelo ra mianakanyo na swivangelo.
Holobye a nga, hi ku landza muxaka wa swicelwa hlonhletela na ku leha ka projeke leyi komberiweke ya ndzavisiso wa swicelwa, kombela murhumeri wa xikombelo ku nyika xivangelo xa nchumu lowu ku kombetiweke eka wona eka xiyenge xa 2d.
Ku nyika mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa ku ya hi vulawuri bya xiyenge-ntsongo xa 1 byi sungula hi siku leri programu ya vufambisi bya swa mbangu yi pasisiweke ku ya hi xiyenge xa 39.
Mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa yi lawuriwa hi Nawu lowu, nawu wun?wana na wun?wana lowu wu faneleke na vulawuri ni swipimelo leswi kombetiweke eka mfanelo naswona swi ta tirha ku ringana nkarhi lowu wu kombetiweke hi mfanelo, laha nkarhi wa kona a wu nge teki ku leha ku tlula ntlhanu wa malembe.
Xikombelo xo pfuxeta mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa
( 1) Mutameri un?wana na un?wana wa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa loyi a navelaka ku rhumela xikombelo eka Holobye xo pfuxeta mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa u fanela ku rhumela xikombelo-
a ehofisini ya Minijere wa Xifundza-ntsongo loyi ndhawu yi nga eka xifundza-ntsongo xakwe;
b hi ndlela leyi ku hlawuriweke hi yona; na c ku katsa na na tihakelo to ka ti nga ha tlhelerisiwi leti hlawuriweke
Murhumeri wa xikombelo xo pfuxeta mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa u fanela-
a ku boxa xivangelo na ku leha ka nkarhi lowu lavekaka wo pfuxeta;
b ku fambisana na rhipoto leyi kombetaka mbuyelo wa ndzvisiso wa swicelwa, nhlamuselo ya kona na ndhurho wa ndzavisiso wa swicelwa lowu veke kona;
c ku fambisana na rhipoto leyi yi kombetaka ku leha ka mfikelelo wa swilaveko swa programu ya vufambisi bya swa mbangu leyi yi pasisiweke, ku lulamisa ku fanela ku hetiwa na ndhurho lowu wu nga ta va kona; na d ku nghenisa vuxokoxoko bya programu ya ntirho wa vulavisisi bya ku leha ka nkarhi wo pfuxeta.
Holobye u fanela ku nyika mpfumelelo wo pfuxeta mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa loko xikombelo xi fambelana na swiyenge-ntsongo swa 1 na 2 na n?wini wa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa a fambisana na -
a vulawuri na swipimelo swa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa naswona a nga tluli provhixini yin?wana na yin?wana ya nkoka ya provhixini ya Nawu lowu;
b programu ya ntirho wa ndzavisiso ya swicelwa; na c swilaveko swa pulani ya vufambisi bya mbangu leyi pasisiweke.
Mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa yi nga pfuxetiwa kan?we ntena ku ringana nkarhi lowu wu nga hundziki malembe manharhu.
mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa hi tlelo ra loko xikombelo xi mpfuxeto xi rhumeriwile ya ta, handle ka siku leri ri kombetiweke, tama ya ha ri ku tirheni ku fikela nkarhi lowu xikombelo xi nga ta pfumeriwa kumbe ku ariwa.
Timfanelo na Vutihlamuleri bya loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa
 Ku engetela eka timfanelo leti ti kombetiweke eka xiyenge xa 5, loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa u -
a bohiwa hi xiyenge xa 18, mfanelo ya yena yo rhumela xikombelo xo na ku nyikiwa mpfuxeto wa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa ku ya hi ndhawu ya kona ya swicelwa na ndzavisiso wa swona;
b ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 2, mfanelo ya nhlawuleko yo rhumela xikombelo xo na ku nyikiwa mfanelo yo cela mugodi hi ku ya hi ndhawu ya kona ya swivelwa na ndzavisiso wa swona; na c ku ya hi mpfumelelo lowu wu kombetiweke eka xiyenge xa 20, mfanelo yo hlawuleka ku mpimo-ntsong wa na ku veka swicelwa swin?wana na swin?wana leswi mfanelo yaleyo yi xakahatiwaka na swona naswona leswi swikumekaka hi nkarhi wa ndzavisiso.
Loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa u fanela ku-
a ku sungula mfanelo yaleyo ku va yi tsarisiwa eka Hofisi ya Vun?wini byo Cela Migodi ku nga si hundza 30 wa masiku ya siku leri mfanelo-
i sungulaka ku tirha ku ya hi vulawuri bya xiyenge xa 175;kumbe ii ya pfuxetiwa ku ya hi vulawuri bya xiyenge xa 183;
b ku sungula ni mitirho ya ndzavisiso wa swicelwa ku nga si hundza 120 wa masiku kusukela eka siku leri mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa wu sungulaka ku tirha ku ya hi xiyenge xa 175 kumbe nkarhi lowu wu engeteriweke tani hi loko wu nga va wu lawuriwile hi Holobye;
c ku yisa emahlweni ni vutinyiketeri byo endla mitirho yo lavisisa swicelwa ku ya hi programu ya ntirho wo lavisisa swicelwa;
d ku fambisana na vulawuri ni swipimelo swa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, tiprovhixini ta Nawu lowu na nawu wun?wana na wun?wana lowu faneleke;
e ku fambisana na swilaveko swa programu ya vufambisi bya mbangu leyi pasisiweke;
f ku hakela tihakelo ta ndzavisiso leti ti lawuriweke eka Hulumende; na g hi ku ya hi xiyenge xa 20, ku hakela Hulumende toroyaliti ehenhla ka ku susiw no vekiwa ka swicelwa swin?wana na swin?wana hi nkarhi wa mitirho ya ndzavisiso wa swicelwa.
Mpfumelelo wo humesa na ku veka swicelwa
 Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa , loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa a nga humesa na ku veka ntsena hi ku tirhisa akhawunti yakwe eka swicelwa swin?wana na swin?wana swi nga kumiwaka hi yaloye a nga na mfanelo hi nkarhi wa mitirho ya ndzavisiso wa swicelwa leyi endliwaka leswaku ku va na mfanelo yaleyo ya ndzavisiso wa swicelwa hi xitalo xalexo hilaha swi nga lavekaka hi kona ku swi kambela kumbe ku xiyisisa.
Loyi a nga ni mpfumelelo wa ndzavisiso wa swicelwa u fanela ku kuma mpfumelelo lowu tsariweke eka Holobye ku mpimo-ntsong wa ni ku veka akhawunti ya mutameri yaloye nhulu ya sampilu ya swicelwe swin?wana na swin?wana leswi kumiweke hi mutameri yaloye wa mpfumelelo hi nkarhi wa mitirho ya ndzavisiso wa swicelwa leyi endliweke eka mfanelo wolowo wa ndzavisiso wa swicelwa.
Mahungu na timhaka hi tlhelo ra ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa na ndzavisiso wa swicelwa
 Loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa kumbe mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa-
a u hlayisa tirekhodo hi mfanelo, eka hofisi leyi ku tsarisiweke hi yona kumbe endhawini ya bindzu, ya mitirho ya ndzavisiso wa swicelwa na mbuyelo na ndhurho lowu khumbekaka hi kona, ku kata na ku borhiwa ka bakwa loku nga timhaka-tikulu kumbe timhaka-nkulu to loga, laha swi faneleke; na b ku rhumela tirhipoto to kombisa leswaku ntirho wu ya emahlweni na timhaka, hi ndlela yo hlawuleka naswona eka mikarhi yo hlawuleka, ku ya eka Minijere wa Xifundza-ntsongo hi tlhelo ra mitirho ya ndzavisiso wa swicelwa.
Ku hava munhu loyi a nga ta cukumeta kumbe ku handzulela rikhodo yin?wanana na yin?wana, timhaka-nkulu to bora bakwa kumbe timhaka-nkulu to loga hilaha ti kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 a handle ka yelano ni swikombeto leswi tsariweke swa Minijere wa Xifundza-ntsongo yaloye.
Ku rhumela xikombelo xa mfanelo wo cela mugodi
 Munhu un?wana na un?wana loyi a navelaka ku rhumela xikombelo eka Holobye xa mfanelo wo cela mugodi u fanela ku rhumela xikombelo-
a ehofisini ya Minijere wa Xifundza-ntsongo loyi ndhawu yi nga eka xifundza-ntsongo xakwe;
b hi ndlela leyi yi nga hlawuriwa; na c ku katsa na hakelo yo rhumela xikombelo leyi yi nga tlheriseriweki.
Minijere wa Xifundza-ntsongo u fanela ku amukela xikombelo xa mfanelo yo cela mugodi loko-
a swilaveko leswi swi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 swi fikeleriwa; naswona b ku ri hava munhu un?wana loyi a nyikiweke mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo hlayisa swicelwa ni ndhawu yaleyo.
Loko xikombelo xi nga fambelani ni swilaveko swa xiyenge, Minijere wa Xifundza u fanela ku tivisa mukomberi hi ku tsala ku nga si hundza 14 wa masiku yo amukela xikombelo kutani a tlherisela xikombelo eka murhumeri wa xikombelo.
Loko Minijere wa Xifundza-nkulu a amukela xikombelo, Minijere wa Xifundza-nkulu u fanela, leswaku ku nga si hela 14 wa masiku ku sukela hi siku ro amukela, a tivisa mukomberi hi ku tsala-
a ku endla vuxiyisisi byo yelanisa na mbangu kutani a rhumela programu ya vufambisi bya mbangu leswaku yi ta pasisiwa ku ya hi xiyenge xa 39, na b ku kombeta na ku tihlanganisa na mintlawa leyi yi tsakelaka no khumbeka ku nga si hundza 180 wa masiku ku suka eka siku ra xitiviso.
Holobye a nga tirhisa xitiviso eka Gazette ku rhumba swikombelo swa timfanelo to cela mugodi eka ndhawu yin?wana na yin?wana, naswona a nga kombeta eka xitiviso xalexo ku leha ka nkarhi lowu xikombelo xin?wana na xin?wana xi nga rhumeriwaka hi wona na vulawuri ni swipimelo ku ya hi timfanelo ta kona leti nyikiweke.
Ku nyika na ku leha ka nkarhi wa mfanelo yo cela mugodi
 Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa , Holobye u fanela ku nyika mfanelo ya ku cela mugodi loko-
a swicelwa swi nga ceriwa hi ku kongoma ku ya hi programu ya ntirho wo cela mugodi;
b mukomberi a nga fikelela switirhisiwa swa swa timali naswona a i na vuswikoti bya xithekiniki ku endla xikombelo xa ntirho wo cela mugodi hi mfanelo;
c pulani ya swa timali yi fambelana ni yelano ni tiro wo cela mugodi lowu ku kongomisiweke eka wona na ku leha ka nkarhi wa kona;
d ku cela mugodi a swi nge humi eka nthyakiso lowu nga amukelangiki, ku yisa vuxaka bya vanhu na swilo ehansi kumbe ku onha mbangu;
e murhumeri wa xikombelo u nyikile hi tlhelo ra swa timali na swin?wana ku va swa pulani ya ndzawulelo ya swa vutomi kumbe swa ntirho;
f murhumeri wa xikombelo u na vuswikoti lebyi yelanaka na provhixini leyi yi faneleke ya Nawu wa Migodi wa swa Rihanyu ni Vuhlayiseki wa 1996 Nawu wa 29 wa 1996;
g murhumeri wa xikombelo a nga tluli provhixini na yin?we ya Nawu lowu; naswona h ku nyikiwa ka mfanelo yaleyo swi ta yisa mahlweni swikongomelo leswi kombetiweke eka xiyenge xa 2d na f naswona ku ya hi chata leyi kombetiweke eka xiyenge xa 100 na pulani ya ndzawulelo ya swa vutomi na mitirho.
Holobye a nga, a tekerile enhlokweni xivumbeko xa xicelwa lexi ku langutiwaka xona, ku ri karhi ku ehleketiwa hi ta provhixini ya xiyenge xa 26.
Holobye u fanela ku alana na ku nyika mfanelo yo cela mugodi loko xikombelo xi nga fikeleli swilaveko leswi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1.
Loko Holobye a alana na ku nyika mfanelo yo cela mugodi, Holobye u fanela ku , ku nga si hela 30 wa masiku ku anakanyiwile, hi ku tsala ku tivisa murhumeri wa xikombelo hi mianakanyo na swivangelo.
Mfanelo yo cela mugodi leyi yi nyikiweke ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 1 xi sungula ku tirha hi siku leri programu ya vulawuri bya mbangu yi pasisiwaka ku ya hi xiyenge xa 394.
Mfanelo yo cela mugodi yi lawula hi Nawu lowu , nawu wun?wana na wun?wana wa nkoka, vulawuri na swipimelo naswona yi tirha ku ringana nkarhi lowu kombetiweke eka mfanelo, laha nkarhi wa kona wu nga hundziki 30 wa malembe.
Xikombelo xo pfuxeta mfanelo ya ku cela mugodi
 Un?wana na un?wana loyi a nga ni mfanelo yo cela mugodi loyi a navelaka ku rhumela xikombelo eka Holobye ku va ku pfuxetiwa mfanelo yo cela mugodi u fanela ku rhumela xikombelo -
a ehofisini ya Minijere wa Xifundza-ntsongo loyi ndhawu yi nga eka xifundza-ntsongo xakwe;
b hi ndlela leyi yi nga hlawuriwa; na c ku katsa na hakelo yo rhumela xikombelo leyi yi nga tlheriseriweki.
Murhumeri wa xikombelo xo pfuxeta mfanelo yo cela mugodi u fanela ku-
a nyika swivangelo na nkarhi lowu mpfuxeto wu laviwaka wona;
b fambisana na rhipoto leyi yi kombisaka ku leha ka vuxaka ni swilaveko swa programu ya vufambisi bya mbangu leyi pasisiweke, ndzulamiso wu fanela ku hetiwa naswona ndhurho wa kona lowu wu ehleketeleriwaka; na c ku katsa programu ya ntirho wo cela mugodi hi vuxokoxoko ya nkarhi wo pfuxeta.
Holobye u fanela ku nyika mpfuxeto wa mfanelo yo cela mugodi loko xikombelo xi fambelana na swiyenge-ntsongo swa 1 na 2 kutani loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi u fikelela-
a swilaveko na swipimelo swa mfanelo yo cela mugodi naswona a nga onhi provhixini yin?wana na yin?wana ya nkoka ya Nawu lowu;
b programu ya ntirho wa ku cela mugodi;
c swilaveko swa pulani ya swa vutomi na swa ntirho ya ndzawulelo; na d swilaveko swa programu ya vufambisi bya mbangu leyi pasisiweke.
Mfanelo yo cela mugodi yi nga pfuxetiwa hi ku andzisa nkarhi, loku ku nga ka ku nga tluli 30 wa malembe hi nkarhi wun?we.
Mfanelo yo cela mugodi ku ya hileswi murhumeri wa xikombelo a fanelaka ku pfuxeta xi va xi rhumeriwile handle ka siku ro hela ka mfanelo, yi tama ya ha tirha ku fika nkarhi wo karhi laha xikombelo xo tano xi faneleke ku nyiketiwa kumbe ku ariwa.
Timfanelo na vutihlamuleri bya loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi
 Ku engetela eka timfanelo leti ti kombetiweke eka xiyenge xa 5, loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi u na, ku ya hi xiyenge xa 24, mfanelo yo hlawuleka ku rhumela xikombelo xa na ku nyikiwa mpfuxeto wa mfanelo yo cela mugodi hi tlhelo ra xicelwa na ndhawu ya kona yo cela mugodi.
Loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi u fanela ku-
a u ta rhumela mfanelo yaleyo ku ya tsarisiwa eka Hofisi ya Vun?wini ya Vuceli bya Migodi ku nga si hundza 30 wa masiku ya siku leri mfanelo yi -
i sungulaka ku tirha ku ya hi swilaveko swa xiyenge xa 235; kumbe ii) Pfuxetiwile ku ya hi xiyenge xa (24 ;
b ku sungula ni mitirho yo cela mugodi ku nga si hela lembe rin?we ku sukela siku leri mfanelo yo cela mugodi yi sungulaka ku tirhisiwa ku ya hi swilaveko swa xiyenge xa 235 kumbe nkarhi lowu wu engeteriweke tani hilaha Holobye a nga lawulaka hi kona;
c hi ku hiteka ku fambisiwa ntirho wo cela mugodi ku ya hi programu ya ntirho wo cela mugodi;
d ku fambisana na tiprovhixini leti faneleke ta Nawu lowu , nawu wun?wana na wun?wana lowu faneleke na swilaveko na swipimelo swa mfanelo yo cela mugodi;
e ku fambisana na swilaveko swa programu ya vufambisi bya swa mbangu leyi pasisiweke;
f ku fambisana na swilaveko swa pulani ya swa vutomi na swa ntirho leswi lawuriweke;
g ku hakela Hulumende tiroyalitisi; na h ku rhumela rhipoto ya lembe ya ndzawulelo, u nyika vuxokoxoko bya hilaha loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi a fambanisaka ha kona na provhixini ya xiyenge xa 2d na f, chata leyi kombetiweke eka xiyenge xa 100 na pulani ya swa vutomi ni swa ntirho.
 Holobye a nga endla kumbe ku lawulela tinyiko ku antswisa vudyandzhaka bya swicelwa eRiphabuliki.
Loko holobye, a tirha hi ku pfunetiwa hi Huvo naswona endzhaku ko tihlanganisa na Holobye wa swa Vuxavisi na Vumaki, a kuma leswaku xicelwa xo karhi xi nga vanga leswaku ku na vudya-ndzhaka hi tlhelo ra ikhonomi eRiphabuliki, Holobye a nga antswisa vudya-ndzhaka byebyo ku ya hi swilaveko na swipimelo hilaha Holobye a nga lawulaka hi kona.
Munhu un?wana na un?wana loyi a lavaka ku vanga vudya-ndzhaka eka swicelwa swin?wana na swin?wana leswi ceriweke eRiphabuliki handle ka riphabuliki a nga endla leswo ntsena endzhaku ka xitiviso xo tsarina naswona hi ku tihlanganisa na Holobye.
Xikombelo xa, na ku nyikiwa na ku leha ka nkarhi wa mpfumelelo wo cela mugodi
 Mpfumelelo wo cela mugodi wu nga nyikiwa ntsena loko-
a xicelwa xa kona xi nga ceriwa kale eka nkarhi wo ringana malembe mambirhi; na b ndhawu ya kona yo cela mugodi a yi fanelangi ku hundza 1,5 wa tihekitara hi ku anama.
Munhu un?wana na un?wana loyi a navelaka ku rhumela xikombelo eka Holobye xa mpfumelelo wo cela mugodi u fanela ku rhumela xikombelo xa yena-
a ehofisini ya Minijere wa Xifundza-ntsongo loyi ndhawu yi nga eka xifundza-ntsongo xakwe;
b hi ndlela leyi yi nga hlawuriwa; na c ku katsa na hakelo yo rhumela xikombelo leyi yi nga tlheriseriweki
Minijere wa Xifundza u fanela ku amukela xikombelo xa mpfumelelo wo cela mugodi loko-
a swilaveko leswi swi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 2 swi fikeleriwa; naswona b ku ri hava munhu un?wana loyi a nyikiweke mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo hlayisa swicelwa ni ndhawu yaleyo.
Loko xikombelo xi nga fambelani ni swilaveko swa xiyenge, Minijere wa Xifundza u fanela ku tivisa mukomberi hi ku tsala ku nga si hundza 14 wa masiku yo amukela xikombelo kutani a tlherisela xikombelo eka murhumeri wa xikombelo.
Loko Minijere wa Xifundza-ntsongo a amukela xikombelo, Minijere wa Xifundza-ntsongo u fanele ku nga si hundza 14 wa masiku ku suka ka siku ro amukela xikombelo , ku tivisa murhumeri wa xikombelo hi ku tsala-
a ku rhumela pulani ya vufambisi ya swa mbangu; na b ku tivisa hi ku tsala na ku tihlanganisa ni n?wini wa ndhawu kumbe loyi a tshamaka eka ndhawu yaleyo ku ya hi nawu na ntlawa wun?wana na wun?wana lowu khumbekaka kutana ku rhumeriwa mbuyelo wo tihlanganisa ku nga si hela 30 wa masiku ku sukela ka siku ra xitiviso.
Holobye u fanela ku nyika mpfumelelo wo cela mugodi loko-
a swilaveko leswi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 xi fikeleriwile; naswona b mukpmberi a rhumerile pulani ya vulawuri bya swa mbangu;
Loyi a nga na mfumelelo wo cela mugodi a nga -
a nghena etikweni leri mfanelo yaleyo yi yelanaka na yena na vathoriwa vakwe, kutani yi nga tisa pulanti yin?wana na yin?wana etikweni, michini kumbe switirhisiwa na ku aka, ku vumba kumbe ku aka rivala rin?wana na rin?wana, muako wa le hansi ka misava lowu wu nga lavekaka ku ya hi xikongomelo xo cela mugodi;
b ku ya hi Nawu wa swa Mati ya Rixaka wa 1998 Nawu wa 36 wa 1998, wu tirhisa mati ku suka eka xihlovo xin?wana na xin?wana xa ntumbuluko, tiva, nambu kumbe khukhula, kumekaka eka, kumbe ri khulukaka ri hundza hi le, tiko ro tano kumbe eka eborweni leyi khale yi endliweke na ku tirhisiwa ku lavisisa swicelwa, ku cela migodi, ku dyondza swa swicelwa kumbe hi xikongomelo xa ku tshovela, kumbe ku hlantswela xihlovo kumbe borho leyi lavekaku ku tirhisiwa mayelana na ndzavisiso wa swicelwa, ku cela mugodi, ku dyondza swa swicelwa kumbe ku tshovela eka tindhawu to tano; na c ku hakela Hulumende tiroyalitisi;
d a nga cela mugodi hi ku tilavela kumbe ehansi ka ndhawu yaleyo yo cela mugodi wa xicelwa lexi mpfumelelo wu yelanisaka na xona;
Mpfumelelo wo cela mugodi -
a wu va kona ku ringana nkarhi lowu wu kombetiweke eka mpfumelelo; lowu wu nga ta ka wu nga hundzi nkarhi wo ringana malembe mambirhi, kutani yi nga pfuxetiwa ku ringana mikarhi yinharhu leyi yin?we ya wona a yi nge hundzi lembe rin?we;
b wu nge hundziseriwa emahlweni, lombisa, ku tlhela ku lombisiwa, nyikiwa, ku kanetana kumbe swin?wana, handle ka xirhalanganyi kumbe xikweleti ntsena hi xikongomelo xo hakelela kumbe ku pfuneta hi timali ehenhla ka projeke yo cela mugodi leyi nga kona hi ku pfumelelana na Holobye.
Mahungu na timhaka mayelana na ku cela kumbe ku endla swicelwa
 Loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo cela mugodi u fanela ku, eka hofisi yo tsarisa kumbe eka ndhawu ya bindzu, ku hlayisa tirekhodo leti ti faneleke ta migingiriko ya ku cela mugodi na tirekhodo ta swa timali mayelana ni migingiriko yo cela mugodi.
Loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo cela mugodi , kumbe minijere un?wana na un?wana wa pulanti yin?wana na yin?wana ya humesa swicelwa leyi tirhaka etlhelo ka mugodi, u fanela ku rhumela eka Darekitara-Jenerala-
a mbuyelo wa n?hweti wa ndzawulelo ni mahungu na timhaka ta ntiyiso leti faneleke; na b rhipoto ya swatimali ya lembe leyi xopeleriweke kumbe switetimende swa timali leswi kombetaka balansi xiti na akhawunti ya bindzuriso no lahlekeriwa;
c rhipoto ya lembe leyi yi nyikaka vuxokoxoko lebyi kombetaka hilaha loyi a nga na mfanelo kumbe mpfumelelo a fikelela hi kona provixini ya xiyenge xa 2d na f, chata leyi kombetiweke eka xiyenge xa 100 na pulani ya swa vutomi ni swa ntirho.
Matimba ya Holobye yo komba ndlela yo rhumela mahungu kumbe timhaka to karhi
Holobye a nga, hi xikongomelo xo fikelela swikongomelo swa Nawu lowu na ku fikelela mitirho yin?wana na yin?wana ku ya hi swilaveko swa Nawu lowu, komba-ndlela hi ku tsala mahungu na vuxokoxoko byo karhi ku va ya rhumeriwa hi-
a murhumeri wa xikombelo xa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wo hlayisa kumbe mpfumelelo wo cela mugodi, hilaha swi nga ta va hi xiswona;
b un?wana na un?wana loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wo hlayisa kumbe mpfumelelo wo cela mugodi, kumbe c n?wini kumbe mutshami wa nawu wa ndhawu leyi nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wo hlayisa kumbe mpfumelelo wo cela mugodi, kumbe leyi yi kongomaneke na ku komberiwa ka mfanelo yo tano kumbe mpfumelelo yo tano kumbe ntirho wa ndzavisiso wa swicelwa kumbe wo cela mugodi.
Ku boxa mahungu
 Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa , mahungu man?wana na man?wana kumbe timhaka ku ya hi swilaveko swa swiyenge swa 21, 28 kumbe 29 ti nga boxeriwa munhu un?wana na un?wana-
a ku fikelela nchumu lowu kombetiweke eka xiyenge xa 2c, d kumbe e;
b ku endla leswaku mfanelo yo fikelela mahungu lama ya kombetiweke eka xiyenge xa 32 xa Vumbiwa;
c loko mahungu yo tano kumbe timhaka ku ri leswaku ta kumeka hi xitalo; kumbe d loko timhaka leti ti faneleke, mpfumelelo kumbe ku pfumeleriwa swi herisiwa kumbe swi susiwa, kumbe ndhawu leyi mfanelo kumbe ku pfumeleriwa ku fambelanaka na yona yi va yi cukumetiwile kumbe ku tshikiwa.
Ku hava mahungu kumbe timhaka leti ti nga boxeriwaka munhu wihi na wihi loko ti ri na mahungu kumbe timhaka leti nyikiweke hi ku tshemba hi munyiki wa mahungu kumbe kumbe timhaka.
Munhu un?wana na un?wana loyi a nga ta nghenisa mahungu kumbe timhaka hi ku ya hi swilaveko swa xiyenge xa 21, 28 kumbe 29 u fanela ku tivisa Minijere wa Xifundza-ntsongo loyi swi n?wi kongomeke kutani a kombeta na mahungu ni timhaka leti ti fanelaka ku va ta xihundla naswona ti nga ka ti nga paluxiwi.
a a nga na vutihlamuleri eka bona fide kumbe ku humesa mahungu kumbe timhaka hi vusopfa leti ti rhumeriweke ku ya hi swilaveko swa Nawu lowu; na b nseketelo wa vuhetiseki kumbe ku hetiseka ka mahungu kumbe timhaka tin?wana na tin?wana to tanhi hi leti kumbe nhlamuselo ya kona.
Xikombelo xa mpfumelelo wo hlayisa
 Un?wana na un?wana loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa a navelaka ku rhumela xikombelo eka Holobye xa mpfumelelo wo hlayisa u fanela-
a ehofisini ya Minijere wa Xifundza-ntsongo loyi ndhawu yi nga eka xifundza-ntsongo xakwe;
b hi ndlela leyi yi nga hlawuriwa; na c ku katsa na hakelo yo rhumela xikombelo leyi yi nga tlheriseriweki d eka xikombelo kombeta swivangelo na ku leha ka nkarhi lowu mpfumelelo wa nhlayiso wu komberiwaka hi wona, naswona e rhumela rhipoto leyi kombeteka mpimo wa mfambelaniso na xiyenge xa 321.
Mininjere wa xifundza-ntsongo u fanela ku amukela xikombelo xa mpfumelelo wa nhlayiso, loko-
a swilaveko leswi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 swi fikeleriwile; naswona b murhumeri wa xikombelo a ri loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa lowu kombetiweke.
Ku nyika na ku leha ka nkarhi wa mpfumelelo wa nhlayiso
 Holobye a nga nyka mpfumelelo wa nhlayiso loko loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa wu-
a lavisisiwa eka ndhawu leyi murhumeri wa xikombelo a kombeteke eka yona;
b hetisisisa migingiriko ya ndzavisiso wa swicelwa na ku dyondza vutirhiseki;
c ku thumba vukona bya vuhlayiseki bya swicelwa loku ku nga na matimba yo cela mugodi;
d ku dyondza makete na ku kuma leswaku ku cela migodi ya swicelwa loku kombetiweke ku hava mbuyelo wa swa ikhonomi hikwalaho ka swiyimo leswi swi nga kona swa makete; na e fambelana na tiprovhixini leti ti faneleke ta Nawu, nawu wun?wana na wun?wana lowu faneleke na swilaveko ni swipimelo leswi kombetiweke eka mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa.
Mpfumelelo wa nhlayiso lowu nyikiweke ku ya hi xiyenge xa 1 yi yimisanyana swilaveko na swipimelo swa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa leyi yi veke kona hi tlhelo ra ndhawu leyi mpfumelelo wa nhlayiso wu fambelisanaka naswona loko nkarhi wa ndzavisiso wa swicelwa wu nga helangi, ku leha ka nkarhi wa mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa leyi nga kona wu famba xikan?we ni lowa mpfumelelo wa nhlayiso.
Handle ka xiyenge-ntsongo xa 2, programu ya vufambisi bya mbangu leyi pasisiweke hi tlhelo ra mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa yi tama yi ri karhi yi tirha tani hi loko mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa yi nga helangi.
Mpfumelelo wa nhlayiso wu va kona ku ringana nkarhi lowu wu kombetiweke eka mpfumelelo, nkarhi wa kona wu nga ka wu nga hundzi malembe manharhu.
Ku landzula xikombelo xa mpfumelelo wa nhlayiso
 Holobye a nga ala ku nyika mpfumelelo wa nhlayiso loko, endzhaku ka loko a xiyisisile mahungu lama ya humeriweke ehansi ka xiyenge xa 32 na ku endla ndzavisiso hi Huvo endzhaku ka xikombelo xa Holobye, ku kumiwile leswaku -
a xicelwa lexi xikombelo xi kongomeke eka xona xi nga ceriwela ku bindzurisa;
b murhumeri wa xikombelo a nga endlangi ndzavisiso wa mitirho ya ndzavisiso na ku dyondza vutirheki mayelana na swona; kumbe c ku nyika mpfumelelo wo tano swi ta-
i vuyerisa xiendlo xa xihlawuhlawu;
ii sivela mphikizano lowu faneleke; kumbe iii fikelela eka vutinyiketeri bya switirhisiwa swa swicelwa leswi khumbekaka ehansi ka vulawuri bya murhumeri wa xikombelo.
Xikombelo xo pfuxeta mpfumelelo wo pfuxeta
 Xikombelo xo pfuxeta mpfumelelo wa nhlayiso wu fanela ku rhumeriwa ku fana ni le ka maendlelo ya xikombelo xa mpfumelelo wa nhlayiso lexi kombisiweke eka 31 naswona xi fanela ku nghenisiwa eka -
a rhipoto leyi yi nyikaka vuxokoxoko byintshwa hi tlhelo ra leswi swi humelelaka hi nkarhi wo nyika mpfumelelo wa nhlayiso; na b nkarhi na swivangelo swa leswaku mpfuxeto wu komberiwa.
Mpfumelelo wa nhlayiso wu nga pfuxetiwa ntsena loko -
a loyi a nga na yona a fambisana na tiprovhixini leti faneleke ta Nawu lowu, nawu wun?wana na wun?wana wa nkoka na swilaveko ni swipimelo swa mpfumelelo wa nhlayiso; na b swiyimo swa makete leswi kombetiweke eka xiyenge xa 321d xa ha ri kona.
Mpfumelelo wa nhlayiso wu nga pfuxetiwela ntsena nkarhi lowu nga hundziki malembe mambirhi.
Timfanelo ta Xikhomeri ta Mpfumelelo lowu nga heriki
 Mhaka ya xiyenge-ntsongo xa Xikhomeri xa mpfumelelo lowu nga heriki xina timfanelo kuva xi nyikiwa mpfumelelo wo cela hi ku hlonipha ndhawu leyi nga heriki na swicelwa hi swivutiso.
Xikhomeri xa mpfumelelo lowu ng heriki xi fanele ku-:
a Ku nyika makumu wa mpfumelelo na nxaxameto wa vafambisi va mbangu na ku hakela nhlamulo wa timali lowu nga heriki; na b Kuyisa mbuyelo wa tinhweti ta Ntsevu eka ?Mufambisi wa Xifundza a kombisa -:
i Mpimo wa nxaviso wa nkarhi hinkwawo, emakumu kutani na swilaveko swo khoma swofana na mpfumelelo lowu nga heriki ka swicelwa na tiko hi swivutiso; na ii Ku tinyiketela ka mukhmeri loyi, ku tiyisisa leswaku matirhelo ya mcelelo eku sunguleni ku ngasi hundzela hi nkarhilowu nga pimiwa eka Xiyenge xa 324 kumbe 34 3 loko swo endleka.
Mpfumelelo wa nkarhi awu rhurhisiwi
Nsinya wa Vafambisi va Mbangu
 Nsinya wu hlengeriwa ehandle eka xiyenge xa 2 xa Nawu wa Vafambisi va Mbangu va Tiko, 1998 (Nawu wa 107, wa 1998) -:
a Kombela ka hinkwaswo swa ndzavisiso na matirhelo yo cela, loko swi endleka, na swi?wana na swn?wana swa nkoka leswi swi fanaka na matirhelo ya lawa; na b Tirha hi kuya hi ndzhati wa swiletelo swa nhlamuselo, Vulawuri na Switirho swa swilaveka swa mbangu swa Nawu lowu.
Ndzavisiso un?wana na un?wana kumbe matirhelo ya macelelo wu fanekele ku khomiwa hi ku yelana na nsinya wa mpfumelelo wa nhluvuko wo koka hi hlanganiso wa hanyelo, Vuhlayisi na Swivumbiwa swa mbangu eka makungu na switirho swa ndzavisiso na mintirho ya swaicelwa ku kota ku tiyisisa leswaku nhluvukiso wa swilo swa swicelwa ku pfuna ka nkarhi wa sweswi na vumundzuku bya manguva.
Vafambisi va Hlanganiso wa Mbangu na timfanelo ta murhi.
 Mukhomeri wa Mpfumelelo wo languta ndhawu hi vukheto, mfanelo wa ndzavisiso, mfanelo wo cela, mpfumelelo wo cela, kumbe mpfumelelo wa nkarhi wo leha -:
a Fanekele ka nkarhi hinkwawo a nyika makumu eka swilo leswi tivekaka swa nhlanganiso wa vafambisi va mbangu lowu nga vekwriwa Kavanyisa ka 5 ka Nawu wa Vafambsisi va Tiko, 1998 Nawu wa 107 wa 1998
b Fanekele ku anakanya, ku lavisisa, pimanyisa nxavo na ntirhisano wo lunghisa ku impact titwa miehleketo ya yena ka ndzavisiso na yena kumbe ku ceriwa eka mbangu hi ku anakanya hi Xiyenge xa 24 7 ka 35 ka Nawu wa vafambisi va Tiko, 1998 nawu wa 107 wa 1998;
c Fanekele ku Fambisa hinkwaswo swa mbangu hi miehleketo/kutitwa -:
i Hi ku yelana hi pulani ya vafambisi va mbangu ya yena kumbe Mpfumelelo wa Nxaxameto wa Vafambisi va Mbangu, laha ku faneleke; na ii Hikuva va un?wana wa xirho xa hlanganiso xa vukheta, Ndzavisiso kumbe matirhelo yo cela, handle ka loko Holobye a letela nkarhi wun?wana.
d Fanekele hi kuya hi leswi swi nga xiswona swi kota ku twisiseka, swi pfuxa mbangu lowu nga ngheneriwa hi ndzavisiso kumbe matirhelo yo cela ka swilo ka swilo swa yona swa ntumbuluko kumbe ku lunghisa ka mfumo kumbe ka ku tirhisa ndhawu loyi landzelaka nawu ku amukela nsinya wa mpfumelelo wa nhluvuko wa nkoka na e Ku va na vutihlamuleri eka ku onhaka ka mbangu, thyakinso kumbe ku ya ehansi ka nhlangano wa swimila na swivumbiwa hi mbuyelo wa yena, ndzavisiso wa vukheta kumbe matirhelo yo cela leswinga endlekaka endzeni na le handle ka mindzelekano ya ndhawu leyi ka yona swo fana na Mfanelo mpfumelelo swi fanaka.
ku ka ku nga ngheneriwi Nawu wa Tikomponi 1973 Nawu wa 61 wa 1973 kumbe Nawu wa Mavandla yale kusuhi, 1984Nawu wa 69 wa 1984, a va lateri va komponi kumbe swirho swa hlangana na milandzu yi n?wana leyi yi nga amukeriwiki ya nandzulo hi ku ehleketa hi mbangu, ku katsa ni ku onhaka, kumbe thyakinso advertently kumbe inadvertently swi endliweke hi Komponi kumbe Vandla ra lekusuhi leyi yiti yimelaka kumbe ku yimeriwa.
Nxaxameto wa Vafambisi va Mbangu na Pulani ya Vafambisi va Mbangu
 Munhu un?wana na un?wana loyi anga endla Xikombelo xa Mfanelo yo Cela hi kuya hi Xiyenge xa22 u fanekele ku fambisa mbangu ku ehleketa na mpimanyiso wa nxavo na ku yisa Nxaxameto wa vafambisi va mbangu ku ngasi hundza 180 wa masiku ya siku leri anga byeriwa rona hi Mufambisi wa Xifundza ku endlisa xi sweswo.
Munhu un?wana na un?wana loyi a endlaka xikombelo eka mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo ya ndzavisiso kumbe mpfumelelo wo cela u fanekele ku yisa pulani ya mafambiselo ya mbangu ku ya hi leswi hlawuriweke.
Mukomberi loyi a tilunghiselaka nxaxameto wa vafambisi va mbangu kumbe pulani ya vafambsisi va mbangu u feneleke -:
a ku sungula ku ringanisa baseline mahungu hi kuya hi mbangu lowu nga ngheneriwa ku lulamisa nsirhelelo, mpimo wo tshungula/lulamisa na swikongomelo swa vafambisi va mbangu .
b ndzavisiso,mpimanyiso wa nxavo na mpimo wa nkoka na impact na ka yena na kunguhato wa ndzavisiso kumbe matirhelo yo cela ka -:
i mbangu ii ntivo-swa nhlayiso swa swiboho swa un?wana na un?wana loyi anga va ka a khumbeka ka ndzvisiso kumbe matirhelo yo ceal; na iii Ndzhaka wun?wana na wun?wana wa rixaka lowu vuriweke eka Xiyenge xa 3 2 xa swilo swa Rixaka ra Nawu wa Ndzhaka wa 1999 Nawu wa 25 wa 1999 hi kuya hi vukheto bya xiyenge xa 32 i vi na vii xa Nawu;
c Hluvukisa mbangu hi vutivi bya pulani lesw swi hlamuselaka hi ndlela leyi mukamberi a anakanyaka hi yona ku nyika/hlamusela vatirhi va yena ka ku teka matshathsala man?wana na man?wana eka mbangu lesw nga vuyisaka mbuyelo ku suka eka vatirhi va vona na ndlela leyi matshatshala lawa ma fanelaka ku tirhiwa xiswona ku kota ku sivela nthyankinso kumbe degredation wa mbangu; na d Hlamusela hi ndlela leyi a anaknyaka hi yona ku -:
i Lulamisa, murhi, mfambiso kumbe ku sivela xiendlo xin?wana na xin?wana, gingiriko kumbe endlelo leri endlaka nthyankinso kumbe degredation wa mbangu.
ii Lexi nga na kumbe murhi wo endla nthyakinso kumbe ku yisa ehansi na ku rhurisiwa ka swithyakinso; na iii Ku yingisa hi vuhlamuseri byi n?wana na byi n?wana bya mpimelo wa thyaka kumbe mpimelo wa vafambisi kumbe ntolovela.
a Nhloko-mhaka ya xiyenge-ntsongo xa b, Holobye u fanele ku, ku ngasi hundza 120 wa masiku ku sukela ka ku nykiwa nxaxameto wa vafambisi va mbangu kumbe pulani ya vafambisi va mbangu, pfumelelo swa ku fana, loko -:
i Swi yingiseriwa hi swilaveko swa xiyengenyana xa 3;
ii Mukomberi a yingisa/twisisana na Xiyenge xa 41 1 na iii Mukomberi una vundzeni, kumbe anyikiwile eka vundzeni, ku pfuxa na ku fambisa nandzulo impacts eka mbangu.
b Holobye anga fanelanga ku pfumelala nxaxameto wa vafambisi va mbangu kumbe pulani ya va fambisi va mbangu handle ka loko a anakanyile -:
i Ka xitsundzuxo xin?wana na xin?wana hi Xifundza xa Nhluvukiso wa Vucelwa na Komiti ya Mbangu na ii Swivile swin?wana na swin?wana swa ndzawulo ya Tiko e henhla hi va vuamukeri bya Nawu wun?wana na wun?wana lowu fanaka na nchumu lowu khumbaka mbangu
Holobye anga kombela mahungu hi vutalo eka munhu hi vukheto eka swilaveko sub-section swa 1 kumbe 2 na ku letela leswaku Nxaxameto wa vafambisi va mbangu kumbe pulani ya vafambisi va mbangu engetelo wa swivutiso hi ndleala yo Holobye a kombela.
a Holobye anga ka nkarhi wun?wana na wun?wana enzhaku ka loko a pfumelerile na nxaxameto wa vafambisi va mbangu kumbe pulani ya vafambisi va mbangu na endzhaku ka loko a tihlanganisile na vakhomeri va mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo ya ndzavisiso, mfanelo wo cela kumbe apfumelela pulani ya vafambisi va mbangu kumbe nxaxameto wa vafambisi va mbangu.
b Hi xikongomelo xa ndzimana ya a, xiyengenyana xa 4 switirhelana hi macincelo ya kahle.
the provinsion xiyengenyana xa 3 b ii na xiyengenyana xa 3c a swi kombeli eka swikombelo swa mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo ya ndzavisiso kumbe timpfumeleo to cela.
Ntsundzuxo na ndzawulo ya mfumo
 Loko hi languta pulani ya vurhangeri bya mbangu kumbe nongonoko wa vulawuri bya mbangu ku ya hi xiyenge xa 39, Holobye u fanele ku tsundzuxana na ndzawulo yin?wana na yin?wana ya mfumo leyi nyikaka nawu wa timhaka ta bangu.
Holobye u fanele ku kombela nhloko ya ndzawulo leyi a tsundzuxanaka na yona, hi papila, ku humesa mavonele ya ndzawulo ku nga se hundza 60 wa masiku kusukela ka siku ra xikombelo.
Provhixini ya swa timali yo hanyisa swa mbangu leswi onhakeke.
Mukomberi wa mfanelo wo lavisisa swicelwa, mfanelo wa swa migodi, na mpfumelelo wa swamugodi u fanele, u fanele a endla mali yo ringana leyi hlawuriweke ku va yi pfuxelela kumbe ku lawula leswi onhaka mbangu, Holobye a anga si nyika mpumelelo wa pulani yo lawula swa mbangu kumbe nongonoko ya vulawuri bya swa mbangu ku ya hi xiyenge xa 39 .
Loko mukhomi wamfanelo ya ndzavisiso wa swa swicelwa, mfanelo wa swa migodi, na mpfumelelo wa swamugodi a tsandzeka ku pfuxelela kumbe ku lawula, kumbe a tsandzeka ku ti boha ku pfuxelela kumbe ku lawula leswi onhaka mbangu, Holobye a nga, tirhis mali hinkwayo kumbe xiphemu xa mali ya provhixini ya swa timali leyi hleriweke eka xiyengenyana xa 1 ku pfuxelela kumbe ku lawula leswi onhaka mbangu wa kona, loko a tsalerile mukhomi papila ro tshinya.
Mukhomi wa wa mfanelo wo lavisisa swicelwa, mfanelo wa swa migodi, na mpfumelelo wa swamugodi u fanele a lavisisa xikweneti xa yena xa swambangu a tlhela a engetela provhixini ya swa timali ku va a enerisa Holobye.
Loko Holobye a nga enerisiwanga hi nkambisiso na provhixini ya swa timali tani hi laha ku nga hleriwa ha kona eka xiyenge lexi, Holobye a nga thola mukamberi wa le handle ku va a fambisa ndzavisiso a tlhela a kumisisa provhixini ya swa timali.
Xiaveko xo hlayisa no khomelela provhixini ya swa timali yi tshama yi xiyiwa kufikela laha Holobye a humesaka konu xitifiketi ku ya hi xiyenge xa 43 ka mukhomi wa kona, kambe Holobye a nga khoma xiphemu xa provhixini ya swa timali ya kona leyi nga lavekaka ku pfuxelela swa mugodi lowu pfariweke kumbe ntirho wa ndzavisiso wa swa swicelwa.
Vurhangeri bya tistokpayilisi na vudziki bya tidiboziti
 Vudziki bya tistokpayili na vudziki bya tidiboziti byi fanele byi lawuriwa hi ndlela leyi hlawuriweke ka tlhelo rin?wana ni rin?wana leyi pimiweke hi xivangelo xa kona ka pulani ya mafambiselo ya ta mbangu kumbe nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu wa kona.
A kuna munhu loyi a fanelaka ku veka vudziki bya tistokpayili kumbe vudziki bya tidiboziti swa xinkarhana kumbe nkarhi wo leha ka ndhawu yin?wana handle ka ndhawu leyi hleriweke eka xiyengenyana xa 1.
 Mukhomi wa mfanelo wa ndzavisiso wa swa swicelwa, mfanelo yo cela mgodi, mpfumelelo wo hlayisa kumbe mpfumelelo wo cela mugodi u tshama a ri na vutihlamuleri ka swikweleti swin?wana ni swin?wana swa mbangu, nthyakiso, kumbe ehla ka vuxaka bya vanhu na swilo, na mafambisele ya kona, kufikela laha Holobye a Humesaka xitifiketi xo pfala eka mukhomi wa kona.
Ka xikombelo xo tsariwa hi mukhomi wa mfanelo wo lavisisa swicelwa, mfanelo wa swa migodi, na mpfumelelo wa swamugodi hi ndlela leyi nyikiweke, Holobye a nga hundzisela swikweleti swa mbangu wa kona na vutihlamuleri tani hi laha swi nga kombisiwa ha kona eka pulani ya swa vufambisi bya swa mbangu kumbe nongonoko wa mafambiselo ya swa mbangu na pulana yin?wana ni yin?wana yo pfala ka munhu loyi a nga na timfanele tani hi laha swi nga hlawuriwaa ha kona.
Mukomberi wa mfanelo wo lavisisa swicelwa, mfanelo wa swa migodi, na mpfumelelo wa swamugodi kumbe munhu loyi a hleriweke ka xiyengenyana xa 2, tani hi laha mhaka yi nga vaka ha kona, u fanele a kombela xitifiketi xo pfala loko-
a ku nonoka, ku sukela, kumbe ku dlaya ka mfanelo kumbe mpfumelelo wa kona;
b Maheriselo ya ndzavisiso wa swa swicelwa, kumbe matirhelele ya swa mugodi;
c Ku tshika xiphemu xin?wana ni xin?wana xa ndhawu ya ndzavisisowa swa swicelwa leyi mfanelo, kumbe mpfumelelo wu nga na vuxaka, kumbe d Ku fikisa emakumu pulani yo pfala leyi hlawuriweke leyi mfanelo, kumbe mpfumelelo wu nga na vuxaka na yona.
Xikombelo xa xitifiketi xo pfala xi fanele xi kongomisiwa ka Mufambisi wa Xifundza loyi ka ka xifundza xa yena ndhawu leyi ku vulavuriwaka hi yona yi tshameke ku nga si hundza masiku ya 180 ndzhaku ka loko ku ve na ku nonoka, kusukela, ku dlaya, huherisa, ku tshika kumbe ku fikisa emakumu tani hi laha swi hlerisiweke ha kona eka xiyengenyana xa 3 xi fanele xi heleketiwa hi rhipoto ya khombo ya swa mbangu leyi hlawuriweke.
A xi kona xitifiketi xo pfala lexi nga nyikiwaka handle ka kuva Mukamberi-nkulu na ndzawulo ya swa mati na swa minsinya va tiyisisile hi papila leswaku mhaka yo fana na rihanyu na nsirhelelo na malawulele ya nthyakiso wa leswi tisaka mati yi kambisisiwile.
Loko Holobye a humesa xitifiketi u fanele a tlhelerisa xiphemu xa mali ya provhixini ya swatimali leyi hleriweke eka xiyenge xa 41 tani hi laha Holobye a swi vonisaka xiswona ka mukhomi wa mfanelo wo lavisisa swicelwa, mfanelo wa swa migodi, na mpfumelelo wa swamugodileyi vuriweke, kambe a khoma xiphemu xin?wana xa provhixini ya swa timali ku lulamisa muonhakalo na/kumbe vudziki lebyi nga vaka kona ka swa mbamngu eka nkarhi lowu taka.
Ku susiwa ka miako, swivumbeko na swilo swin?wana.
 Loko wa mfanelo wo lavisisa swicelwa, mfanelo wa swa migodi, na mpfumelelo wa Mahlayisele kumbe mpfumelelo wa swamugodi wu nonoka, dlayiwa, kumbe wu sukeriwa kumbe loko ndzavisiso wa swa swicelwa kumbe ntirho wa swa mugodi wu fika emakumu, Mukhomi wa mfanelo kumbe mpfumelelo wa kona a nga fanelanga ku mbindzimuxa kumbe ku mpimo-ntsong wa muako un?wana na un?wana, xivumbeko, kumbe xilo-
a Lexi ku ya hi nawu un?wana na un?wana xi nga fanelangiki ku va xi mbindzimuxiwa kumbe ku susiwa;
b Lexi xi nga kombisiwa eka papila ro huma ka Holobye ku ya hi xiyenge lexi; kumbe c Lexi xi faneleke ku hlayiseka ku ya hi ntwanano xikarhi ka mukhomi na n?wini kumbe mutshama ndhawu ya kona, laha papila ra ntwanano wa kona wu amukeleke hi Holobye.
Provhixini ya xiyengenyana xa 1 a yi nghenisi minchini ya ntiyiso ya le mugodini leyi nga susiwaka.
Timfanelo ta Holobye to vuyisela mali leyi tirhisiweke loko ku tshika ku lavekile hi xihatla magoza yo lulamisa.
 Loko ndzavisiso wa swa swicelwa, swa mugodi, wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, kumbe ntirho wa swa vumaki wo endla kumbe ku humesa mbuyelo wo hunguta vuxaka bya vanhu na swilo, nthyakiso kumbe ku onhaka ka swa mbangu leswi nga nghenisaka rihanyu kumbe vukkona bya vanhu ekhombyeni ritlhela ri lava leswaku ku tekiwa magoza yo lulamisa hi xihatla, Holobye a nga lerisa Mukhomi wa mfanelo, kumbe mpfumelelo wa kona ku-
a Kambisisa, pima, pimanisa a tlhela a humesa mbuyelo wa vundzeni bya nthyakiso kumbe hungutelo ra vuxaka bya vanhu na swilo;
b A teka magoza lama faneleke eka ndzeriso lowu, a tlhela;
c A hetisa magoza lama ku nga se hundza masiki lama variweke eka ndzeriso lowu.
a Loko mukhomi a tsandzeka ku fambisana na xileriso lexi, Holobye a nga teka magoza lama faneleke ku sirhelela rihanyu na vukona bya vanhu lava khumbekaka kumbe ku tshungula degration ya vuxaka bya vanhu na swilo na ku sivela nthyakiso eka mbangu.
b Loko Holobye a nga se teka magoza,u fanele ku nyiketa mukhomi nkarhi wo hlamusela.
c Ku va ku tirhisiwa magoza lama hleriweke ka ndzimana ya a, Holobye a nga swi kota ku tirhisa ndlela ya xikombelo xa ?ex parte? a kombela ka Khoto-nkulu ku va a xavisa ndhawu leyi ya mukhomi kuva ku ta hakeriwa swikweleti swo teka magoza lama.
d Hi ku engetela ka xikombelo ku ya hi ndzimana ya c, Holobye a nga tirhisa mali leyi yi nga nyikiwa hi palamende ku va a endla leswi.
e Holobye a nga tlhela a kuma mali yo ringana na leyi yi tirhhisiweke ka mukhomi wa kona.
Timfanelo ta Holobye to lulamisa ku onhaka ka mbangu hi matlhelo ma n?wana
 Loko Holobye a kombisa leswaku magoza lama hleriweke ka xiyenge xa 45 ma fanele ma tekiwa ku sivela nthyakiso kumbe mahungutelo ya vunghana bya vanhu na swilo eka mbangu kumbe ku pfuxelela swilo leswi nga vangaka nghozi kambe a kuma leswaku mukhomi wa mfanelo wa ndzavisiso wa swa swicelwa, mfanelo yo cela mgodi, mpfumelelo wo hlayisa kumbe mpfumelelo wo cela mugodi tani hi laha mhaka yi nga vaka ha kona, kumbe munhu loyi a nga sala a teka xitulu, a lovile kumbe a nyamalarile kumbe, ku ya hi nawu, a nga ha ri kona, a ri ?liquidated? kumbe a nga ha kumeki, Holobye a nga lerisa Murhangeri wa Xifundza ku teka magoza lama faneleke ku sivela nthyakiso kumbe ku hunguteka ku ya mahlweni, kumbe ku endla ndhawu yi pepa.
Mimpimo leyi yi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 yi fanela ku pfuniwa hi timali hi provhixini ya swa timali leyi yi endliweke hi loyi a nga na mpfumelelo lowu faneleke wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo yo lavisisa swicelwa, mfanelo yo cela migodi, mpfumelelo wa nhlayiso kumbe mpfumelelo wo cela mugodi ku ya hi xiyenge xa 41, laha swi faneleke , kumbe loko ku ri hava provhixini yo tano kumbe loko swi pfumaleka, kumbe eka mali leyi yi nyikiweke hi Palamende hi xikongomelo xalexo.
a Eku heleni ka timhaka-nkulu leti kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1, Minijere wa Xifundza-ntsongo u fanela ku rhumelela xikombelo eka murigistara loyi a faneleke leswaku vun?wini bya ndhawu ya kona yi pasisiwa ku ringanela laha ndhawu yaleyo yi nga tlakusiwa.
b Murijistara yaloye u fanela ku va, hi nkarhi wo amukela xikombelo lexi kombetiweke eka ndzima ya a, a endla mipasiso yaleyo tani hi loko swi fanerile ku endlela leswaku provhixini ya ndzimana yaleyo yi tirha, naswona ku hava hakelo ya hofisikumbe tihakelo tin?wana leti ti hakeriwaka eka murijistara hi tlhelo ra mpasiso wolowo.
Matimba ya Holobye yo yimisa kumbe ku pfala timfanelo, timpfumelelo kumbe ku pfumelela.
 Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa , na , Holobye a nga yimisa kumbe a pfala mpfumelelo wun?wana na wun?wana wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wo cela mugodi kumbe mpfumelelo wa nhlayiso koko loyi a nga na swona kutani-
a endla ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, ndzavisiso wa swicelwa, kumbe ntirho wo cela mugodi hi ku tlula Nawu lowu;
b ku tlula xilaveko xa xanchumu kumbe xipimelo xa mfanelo yaleyo, mpfumelelo kumbe ku nyika mpfumelelo;
c u tlula nawu wa mpasiso wa programu ya vufambisi bya mbangu; kumbe d u rhumerile mahungu yo kala ya nga hetisekangi ya nga ri wona kumbe lama ya lahlaka mayelana ni mhaka yin?wana na yin?wana leyi yi koxaka ku rhumeriwa ku ya hi swilaveko swa Nawu.
ku nga si endliwa tani hi le ka xiyenge-ntsongo xa 1, Holobye u-
a nyika xiviko xo tsarina eka loyi a nga na yona a kombeta xikongomelo xa ku yimisa kumbe ku pfala mfanelo;
b nyika swivangelo swa leswaku hikwalaho ka yini a vona swi antswa ku yimisa kumbe ku pfala mfanelo;
c a nyika loyi a nga na mfanelo nkarhi lowu ringaneke ku kombeta leswaku hikwalaho ka yini mfanelo, mpfumelelo kumbe ku nyikia mpfumelelo swi fanela ku va swi nga yimisiwi kumbe ku pfariwa; na d tivisa mukolotisi loko a ri kona hi ta mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, ndzavisiso wa ku cela mugodi, kumbe mpfumelelo wo cela mugodi leyi yi kongomaneke ni xikongomelo xa yena xo yimbisa kumbe ku pfala mfanelo kumbe mpfumelelo.
Holobye u anele ku komba loyi a nga na mfanelo ku endla mhaka-nkulu yo karhi ku lulamisa ku tlula kun?wana na kun?wana ka nawu, ku tshova kumbe ku tsandzeka.
Loko loyi a nga na timfanelo a nga fambisani ni ndlela leyi a nyikiweke eka xiyenge-ntsongo xa 3, Holobye a nga sola loyi a nga na mfanelo ku ya hi xiyenge xa 1 endzhaku ka loko -
a a nyikile loyi a nga na timfanelo nkarhi wo ringanela ku hlamusela, na b ku tekela nhlokweni yin?wana na yin?wana tihlamuselo to tano.
Holobye a nga tsala xiviko ku ya eka loyi a nga ni mfanelo kumbe mpfumelelo ku herisa nyimiso loko loyi a nga na mfanelo a-
a fambisana ni nkombeto lowu kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 3; kumbe b hetisisa swivangelo swa nkoka ku herisa ku ku yimisiwa
Xipimelo kumbe ku yirisa ndzavisiso wa swicelwa na ku cela mugodi eka ndhawu yin?wana
 Ku ya hi xiyenge xa 20 xa Nawu wa Paki ya Rixaka wa 1976 (Nawu wa 57 wa 1976), na xiyenge-ntsongo xa , ku hava mpfumelelo wa ndzavisiso ya ndhawu ya swicelwa, mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo wo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo cela mugodi wu nga nyiketiwa ku ya hi -
a ndhawu leyi yi nga na ko tshama;
b patu rin?wana na rin?wana ra phabliki, xiporo kumbe xilahlo;
c ndhawu yin?wana na yin?wana leyi yi tirhiseriwaka swa phabiliki kumbe swikongomelo swa mfumo kumbe ku vekiwa hikwalaho ka nawu wun?wana na wun?wana; kumbe d tindhawu leti ti kombetiweke hi Holobye hi ku tirhisa xitiviso eka Gazette ku ya hi xiyenge xa 49.
Mpfumelelo wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo cela mugodi wu nga nyikiwa ku ya hi ndhawu leyi yi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 loko Holobye a enerisiwa leswaku-
a hi ku va na ku tshembela eka nhluvuko lowo leha bya switirhisiwa swa swicelwa leswi swi khumbekaka na ku navela ka rixaka, swi fanerile leswaku yi nyikiwa;
b ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, ndzavisiso wa swicelwa kumbe ku cela mugodi wu ta endliwa eka xivumbeko xa matsalwa ya swinawana ya vufambisi bya swa mbangu swa rixaka, hanyelo na mpimo wa hanyelo; na c ku nyika timfanelo to tano kumbe mimpfumelelo a swi nge onhi ku ku vuyeriwa ka un?wana na un?wana loyi a nga na mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa kumbe mfanelo ya ku cela mugodi.
Matimba ya Holobye ku yirisa kumbe ku pima ndzavisiso wa swicelwa kumbe ku cela mugodi
 Ku ya hi xiyenge xa , Holobye a nga, endzhaku ko rhamba swibumabumelo eka lava nga na vuavelo, nkarhi ni nkarhi hi ku tirhisa xitiviso eka Gazette, ku va ku tekeriwile enhlokweni ku navela ka rixaka na xilaveko xo antswisa nhluvuko wo leha wa switirhisiwa swa swicelwa swa rixaka, ku yirisa kumbe ku pimela ku nyika mpfumelelo wun?wana na wun?wana wa wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfanelo ya ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo yo cela mugodi kumbe mpfumelelo wo cela mugodi ku ya hi ndhawu leyi yi kombetiweke hi Holobye eka nkarhi naswona eka swilaveko na swipimelo leswi Holobye a nga swi pimaka.
Nothisi leyi yi vuriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 a yi khumbi ndzavisiso wa swicelwa kumbe ku cela mugodi eka, ehenhla ka kumbe ehansi ka misava leyi yi nga, hi siku ra nothisi, i ntirho wa ndzavisiso wa ndhawu ya swicelwa, mfandelo ya ndzavisiso, mfanelo yo cela mugodi, mpfumelelo wa nhlayiso kumbe mpfumelelo wo cela mugodi.
Nkarhi ni nkarhi Holobye eka nothisi ya Gazette a nga-
a yimisa ku yirisa kumbe ku pimela loku ku endliweke ku ya hi swilaveko kumbe swupimelo swa xiyenge-ntsongo xa1 loko xiyimo xa timhaka lexi xi vangeke leswaku ku yirisa na ku pima ka Holobye ku nga ha vonakali; kumbe b hundzuluxa nkarhi, xilaveko kumbe xipimelo lexi xi tirhaka eka vuyirisi kumbe xipimelo lexi xi endliweke ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 1 loko xiyimo xa timhaka lexi xi vangeke leswaku Holobye a hundzuluxa ku yirisa kumbe ku pima.
Holobye a nga lavisisa vukona, xivumbeko na vuanami bya switirhisiwa swa swicelwa.
 Holobye a nga vanga vulavisisi leswaku byi endliwa eka ndhawu ytin?wana na yin?wana leyi eka yona ku faneleke ku thumba leswaku loko ku ri na swivumbeko swa swicelwa na vuengetelo bya kona.
a Holobye u fanela ku riha n?wini wa ndhawu yaleyo loko ku ri na ku lahlekeriwa kumbe ku onhakeriwa ko karhi loku ku vangiweke hi nkarhi wa vulavisisi lebyi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1.
b Holobye na n?wini wa ndhawu va nga pfumelelana hi tlhelo ra ndziho lowu fanelaka ku hakeriwa.
c Loko ku ri hava ntwanano lowu fikeleriweke, ntsengo wa ndziho wu anele ku lulamisiwa hi vungheneleri ku ya hi swilaveko swa Nawu wa Vungheneleri wa 1965 Nawu wa 42 wa 1965, kumbe hi khoto leyi yi nga na marimba yo tano.
Ku hava vulavisisi lebyi nga endliwaka ehansi ka xiyenge-ntsongo xa 1 handle ka-
a loko Holobye a hangalasile xitiviso eka Gazette-
i ku kombeta xikongomelo xo endla vulavisisi;
ii kombela swibumabumelo leswi swi tsariweke eka vulavisisi lebyi pamanisiweke, ku kombetiwa swinenenene kherefu leyi ku nga na siku leri ku nga rhumeleriwaka hi rona; na iii ku rhamba n?wini, mutshami wa ndhawu kumbe munhu loyi ku nga yena a lawulaka ndhawu yaleyo ku rhumela Holobye vuxokoxoko byakwe, loko n?wini yaloye, mutshami kumbe munhu loyi ku nga yena a lawulaka ndhawu yaleyo a nga tiviwi hi Holobye;
b ku va Holobye a amukerile swibumabumelo hinkwaswo leswi swi kumiweke; na c ku va nkarhi wo ringana 30 wa masiku wu herile endzhaku ka loko Holobye a hangalasile xitiviso.
a Ku hava munhu loyi hikwalaho ka xikongomelo xo lavisisa lexi ku vulavuriweke hi xona eka xiyenge-ntsongo xa 1 a nga nghenaka eka ndhawu handle ka loko n?wini, mutshami wa ndhawu kumbe munhu loyi ku nga yena a lawulaka ndhawu yaleyo a tivisiwile hi ku tsala hi tlhelo ra xikongomelo xo nghena kumbe ku endla vulavisisi.
b Loko n?wini, mutshami wa ndhawu kumbe munhu loyi ku nga yena a lawulaka ndhawu yaleyo swi nga koteki ku n?wi kuma, khopi ya xitiviso lexi ku buriweke hi xona eka ndzimana ya a yi fanela ku dameketiwa eka ndhawu yo vonakala endhawini yaleyo ku nga si endliwa ndzavisiso.
Vulavisisi byin?wana na byin?wana ku ya hi swilaveko swa xiyenge lexi byi fanela ku endliwa hi ndlela leyi yi pimaka kumbe ku sivela ku onha kun?wana na kun?wana ka ndhawu na mbangu.
Ncelo-ntsongo wa mugodi wa switirhisiwa swa xicelwa
 Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa , Huvo yi nga bumabumela leswaku Holobye a komba loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi ndlela yo lulamisa ya nkoka loko Huvo yi kuma leswaku swicelwa a swi ceriwi ku ringanela lulamisa ku ya hi programu ya ntirho wo cela mugodi kumbe ku yisiwa emahlweni ka swiendlo sweleswo swi ta onha swikongomelo leswi kombetiweke eka xiyenge xa 2(f).
Ku nga si endliwa swibumabumelo, Huvo yi fanela ku vona leswaku switirhisiwa swa thekiniki na swa timale swa loyi a nga na mfanelo ya ku cela mugodi wa kona na xiyimo lexi xi nga kona xa makete swi fambelana na xibumabumelo xo tano.
a Loko Holobye a pfumelelana na xibumabumelo, ku nga si hela 30 wa masiku a kumile xibumabumelo xo huma eka huvo, yena u fanela hi ku tsala ku tivisa loyi a nga na mfanelo leswaku a endla leswi fanelaka hilaha swi nga vekiwaka hi kona eka xiviko naswona u fanela ku lulamisa xiyimo ku nga si hela nkarhi lowu wu kombetiweke eka xxitiviso.
b Holobye u fanela ku nyika nkarhi eka loyi a nga na timfanelo wo bumabumela ku ya hi leswi swi thumbiweke hi Huvo ku nga si hela 60 wa masiku ku suka eka siku ra xitiviso naswona u fanela ku kombeta leswaku leswi swi nga fambelaneki ni pfumelela swi nga vanga ku yimisa kumbe ku herisa mfanelo yo cela mugodi.
Holobye a nga , ehenhla ka xibumabumelo xa Huvo, yimisa kumbe herisa mfanelo yo cela mugodi loko-
a loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi a tsandzeka ku fambisana na xitiviso lexi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 3; kumbe b ku ri karhi ku tekeriwile enhlokweni tinhlamuselo tin?wana na tin?wana leti ti endliweke hi loyi a nga na timfanelo, Holobye wa tshemba leswaku xiendlo xin?wana na xin?wana ku ku tlula xo karhi hi loyi a nga na mfanelo swi seketela ku yimisiwa kumbe ku herisiwa ka mfanelo
Holobye a nga, eka xibumabumelo xa Huvo, herisa ku yimisiwaka mfanelo yo cela mugodi loko loyi a nga na mfanelo -
a a fambisana na xitiviso lexi xi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 3; kumbe b ku nyika swivangelo leswi twalaka swa ndzulamiso wa ku yimisiwa.
Xitiviso xa mbhindzulo na ku tshikiwa ka mitirho yo cela mugodi leyi yi onhaka ku tholana
 Loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi u fanela, endzhaku ko tsarisa eka yuniyoni yin?wana na yin?wana ya swa vumaki, ku tivisa Huvo hi ndlela ya ndzawulelo-
a laha swiyimo leswi nga kona swa ikhonomi swi vangaka bindzulo eka ntsengo wa mbuyelo wa mugodi lowu faneleke ku va ehansi ka tiphesente ta tsevu hi avareji ya nkarhi wa 12 ya tin?hweti lowu wu yaka emahlweni; kumbe b Loko ntirho wun?wana na wun?wana wa ku cela mugodi wu anele ku hungutiwa kumbe ku yima hambi ku na ku onheriwa ka vatirhi ku ringana 10 wa tiphesente kumbe ku tlula kumbe ku tlula 500 wa vatirhi, xin?wana na xin?wana lexi xi nga ehansi, va nga hungutiwa eka nkarhi wun?wana na wun?wana wa 12 ya tin?hweti.
Huvo yi fanela ku, endzhaku ko vulavurisana na loyi a nga na mfanelo leyi faneleke, ku lavisisa-
a swiyimo leswi swi kombetiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1; na b leswi kombetaka swona swa vutomi ni ikhonomi na swa ntirho na ku endla swibumabumelo swi ya ka Holobye.
a Holobye a nga, eka xibumabumelo xa Huvo naswona endzhaku ko va a tihlanganisile na Holobye wa swa Mitirho na yuniyoni yin?wana na yin?wana ya swa vumaki leyi yi tsarisiweke kumbe vanhu lava va khumbekaka kumbe muyimeri wa vona laha ku nga hava yuniyoni ya swa vumaki, kombeta hi ku tsala leswaku loyi a nga na mfanelo ya kona yo cela mugodi u fanela ku lulamisa ku ya hi swilaveko na swipimelo leswi Holobye a nga kombetaka;
b Loyi a nga na mfanelo yo cela mugodi u fanela ku fambisana na nkombeto naswona a tiyisisa hi ku tsala leswaku leswi faneleke swi endliwile.
c Loko minkombeto leyi ku vulavuriweke hi yona eka ndzimana ya a yi nga yelanisi, Holobye a nga pfuneta kumbe ku rhumela xikombelo ekhoto ya milawu ya vufambisi bya ntirho wo cela mugodi.
Ku tirhisa timfanelo ta rivala ku hambana na Nawu wa minchumu
 Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa , munhu un?wana na un?wana loyi a lavaka ku tirhisa rivala ra ndhawu yin?wana na yin?wana hi ndlela yin?wana na yin?wana leswi swi nga hambana na nchumu wun?wana na wun?wana wa Nawu lowu kumbe lowu wu nga sivelaka nchumu wun?wana na wun?wana wo tano u anele ku rhumela eka Holobye ku va swi pasisiwa hi ndlela ya ndzawulelo.
Xiyenge-ntsongo xa 1 a xi tirhi eka-
a surimi kumbe tiriselo rin?wana na rin?wana leri ri nga va ka kona; kumbe b ku tirhisa ndhawu yin?wana na yin?wana leyi yi nga ehansi ka xikimu xa vupulani bya doroba lexi xi pasisiweke, leyi ku komberiweke yona naswona ku kumiwa mpasiso ku ya hi xiyenge-ntsongo xa1; kumbe c matirhiselo man?wana ku ya hilaha Holobye a nga pima na ku tivisa hi Gazette.
Handle ka xiyenge-ntsongo xa 1, Holobye ku ya hi vonelo rake a nga vanga leswaku ku va na ndzavisiso loko swi ehleketeleriwa leswaku munhu u lava ku tirhisa rivala ra ndhawu hi ndlela yin?wana na yin?wana leyi yi nga onhaka ku ceriwa ka mugodi wa switirhisiwa swa xicelwa.
Loko ndzavisiso wu endliwa ku ya hi xiyengenyana xa 3, Mufambisi wa Xifundza u anele-
a a tsalela n?wini wa timhaka papila a n?wi tivisa hi vumbhoni lebyi na kuri Holobye u lava ku teka magoza ya njhani kuva a lulamisa mhaka leyi;
b A veka magoza lama mga ta tekiwa ku lulamisa mhaka leyi; a tlhela c A nyika nkarhi wo rangana 30 wa masiku kuva munhu loyi a hlamula.
eNdzhaku ka kuva a voile mbuyelo w nkambisiso lowu nga hleriwa ka xiyengenyana xa 3, na vuseketeri lebyi nga hleriwa ka xiyengenyana xa 4 c, Holobye a nga kombisa munhu wa kona magoza lama faneleke ya ndzulamiso ku nga si hundza nkarhi lowu nga ta va wu vekiwile.
Ndziho lowu hakelekaka hansi ka swiyimo swin?wana
 Mukhomi wa mpfumelelo wo lavisisa ndhawu, mfanelo wa ndzavisiso wa swicelwa, mfanelo wa swa mugodi, kumbe mpfumelelo wa swa mugodi u anele ku tivisa Mufambisi wa Xifundza loko mukhomi a siveriwa ku sungula kumbe ku endla ndzavisiso wa ndhawu, ndzavisiso wa swicelwa, ntirho wa swa mugodi hikuva n?wini kumbe mutshama-ndhawu leyi vuriwaka hi nawu.
a A alela mukhomi kuva a nghena;
b A va ni swikombelo swo ka swi nga twali kuva mukhomi a nghena; kumbe c A nga kumeki loko a laveka mayelana na xikombelo xo nghena.
Mufambisi wa xifumdza u anele, ku nga si hundza masiku ya 14 kusukela ka siku ra xitiviso leri ku ya hi xiyengenyana xa 1-
a A vita n?wini kumbe mutshama-ndhawu hi nawu ku va a tivonakarisa mayelana na xivilelo lexi, lexi nga vuriwa hi mukhomi wa ndzavisiso wa ndhawu, ndzavisiso wa swicelwa, kumbe ntirho wa swa mugodi.
b A tivisa n?wini kumbe mukhomi wa timfanelo ta n?wini, mpfumelela ku ya hi nawu lowu. leyi c A veka tiprovhixini ta nawu lowu, lowu n?wini kumbe mukhomi wa ndhawu va wu tlulaka; a tlhela d Tivisa n?wini kumbe mukhomi hi magoza lama nga tekiwaka, loko a ya mahlweni no tlula nawu lowu.
Loko Mufambisi wa Xifundza, endzhaku ka loko a kumile timhaka leti nga kombisa hi mukhomi eka xiyengenyana xa 1 na matsalwa yo yimela n?wini kumbe mutshami wa ndhawu hi nawu, a hleketa leswaku n?wini kumbe mutshami u lahlekeriwile kumbe swi nga endleka a lahlekeriwa kumbe muonhakalo, hi kwalaho ka ndzavisiso wa ndhawu, ndzavisiso wa swicelwa, ntirho wa swa mugodi a anga kombela vanhu lava khumbekaka ku vulavurisana kuva va fika ka mpfumelelano wa ndziho wa ku lahlekeriwa kumbe ku onhakeriwa loku.
Loko Mufambisi wa xifundza, a hlerile mhaka leyi vuriweke hi mukhomi eka xiyengenyana xa 1 na vuyimeri hi n?wini kumbe mutshami wa ndhawu na papilla ra mavonele ya Komiti ya Xifundza-ntsongo yo swo cela mugodi na swa mangu
Loko Mufambisi wa Xifundza a vona kuri vanhu lava khumbekaka va tsandzeka ku twanana kumbe ku lulamisa mhaka leyi hikuva ku hoxile mukhomi wa ndzavisiso wa ndhawu, ndzavisiso wa swicelwa, ntirho wa swa mugodi, Mufambisi wa Xifundza a nga tsala papila ro arisa mukhomi ku va a sungula kumbe ku ya emahlweni ni ndzavisiso wa swicelwa kumbe ntirho wa swa mugodi ka ndhawu leyi ku fikela laha mhaka leyi yi lulamisiwaka hi ?arbitration? kumbe hi huvo leyi ringaneke.
N?wini kumbe mutshami wa ndhawu hi nawu leyi ka yona ndzavisiso wa ndhawu, ndzavisiso wa swicelwa, ntirho wa swa mugodi yi nga ta endliwa kona u ffanele ku tivisa Mufambisi wa Xifundza loko nwini kumbe mutshami a lahlekeriwile kumbe ku onhakaleriwa hikwalaho ka ndzavisiso wa swicelwa kumbe ntirho wa swa mugodi,
Matimba ya Holombye yo diliza mako hi xikongomelo xa ndzavisiso wa swicelwa kumbe ku cela mugodi.
 Loko swi fanerile ku kota ku fikelela swikongomelo leswi swi khumbhiweke eka xiyenge xa 2(d), (e), (f), (g) na (h) Holobye a nga, ku yelana na xiyenge xa 25 na xa Nawu, ku teka ndhawu yin?wana na yin?wana kumbe timfanelo tin?wana na tin?wana kutani na mahakelelo ya ndziho hi ku hlonipha loku ku nga kona.
a Xiyenge xa 6,7 na 91 xa nawu wo sivela Xuma xa vanhu, kutekeriwa ku ya tirhisa etikweni swi gari enawini, 1975 Nawu wa 63 wa 1975 lowu tirhisiwaka eka ku sivela xuma xa vanhu hi kuya hi Nawu.
Ntsakelo wun?wana na wun?wana eka Xiyenge xa leswi kombisiweke ka ndzimana ya (a) ?eka Holobye? yi fanekele ku hlamuseriwa hi kuya hi ntsakelo wa Holobye hi kuya hi nhlamuselo eka nawu lowu.
Ku hundzela hi nkarhi ka timfanelo, mpfumelelo
Mfanelo yin?wana na yin?wana, Mpfumelelo kumbe mpfumelelo lowu nyikiweke hi kuya hi Nawu lowu swita hundzela hi nkarhi, nkarhi wun?wana
Swi hundzela hi nkarhi
Mukhomeri kutanii sirha/mufi/ akaha ri na ku humelela eka nhloko/xidlhodlho
Komponi kumbe vandla rale kusuhi ri susiwa hi kuya hi milawu leyiyelanaka, na ku akuna xikombelo lexi nga endliwa kumbe a endliriwe Holobye ku nyika mpfumelelo hi kuya hi xiyenge xa 11 kumbe mpfumelelo wotani wu ariwile.
Ku hlayisa ka nandu lowu kombiseke eka Xiyenge xa 11 , Mukhomeri u hakeriwile kumbe (sequestrated)
Swi khanseriwile hi ku ya hi Xiyenge xa 47 kumbe
KAVANYISA KA 5
SWICELWA NA Huvo YA NHLUVUKISO WA SWICELWA
Ku Sungula ka Swicelwa na Huvo ya Nhluvukiso wa Swicelwa
Swicelwa na Huvo ya nhluvukiso wa Swicelwa wu kona eku Sunguleni
Ntirho wa Huvo
 Huvo
Fanekele ku tsundzuxa Holobye hi -:
Nchumu un?wana na un?wana lowu fanaka hi ku landzelela eka Huvo kumbe hansi ka Nawu.
Swilo swa nhluvukiso swa tiko ra swilo swa swicelwa
Ku rhurhisiwa na ku hunguta mpimo wa lehansi wa swicelwa na ntirho wa mugodi na
Nkanetano mhaka/xiboho/ntsemo
Fanekele, hi ku tihlanganisa na Mutivi wa Mbhumambhumeri wa Swicelwa/mugodi, ku tiyisisa ntlakuso wa nhluvukiso wa swilo swa Ximunhu eka swicelwa na ntirho wa mugodi na
Yi nga-:
Vika xiviko eka Holobye hi nchumu un?wana na un?wana lowu fambelanaka eka Xikombelo xa Nawu lowu; na kombela eka na ku vika eka Holobye hi nchumu un?wana naun?wana lowu khumbaka swilo swa Nawu.
Huvo yi fanekele ku nyika leswi hlawulekeke eka swilo leswi vekiweke hi Holobye.
Mavumbelo ya Huvo
 Huvo yi na swilo kungari leswi tsongo ka 14 na leswi nga hundzaki 18 wa swirho, na ku fanekele ku khumbula a rixaka/rimbewu ra mavumbelo ya rixaka eka Riphabliki b Holobye u fanekele ku thola hi kuya hi xirho xa Huvo f Mutshami wa Xitulu g Mukamberi nkulu h Vanhu va nharhu lava nga ta yimela ndzawulo ya tiko leyitanaka un?wana na un?wana i Vanhu va nharhu lava yimelaka ntirho wa nhlangano j Vanhu va nharhu lava yimelaka ntirho wa swa mabindzu k Munhu un?we loyi anga ta yimela nhlangano lowu ngariki wa mfumo un?wana na un?wana lowu fanaka l Vanhu va mbirhi lava ngata yimela hlangano wa xikatsa vaaki vandhawu m Vnhu van?wana vambirhi lava nga na vutivi kumbe vutshila ku kuris/kutlakusa vundzeni bya Huvo ka ku tirha ntirho wa yona hi ku pfuna swinene.
Swirho swa Huvo swi fanele swi hlawula Xandla xa mutshami wa xitulu exikarhi ka swona eka nhlengeletano ya swona yo sungula.
 Ku hava munhu loyi a nga thoriwaka ku va xirho xa Huvo ?
a handle ka loko a ri muaka-tiko wa laha Afrika-Dzonga loyi a tshamelaka makumu laha Rhiphabuliki; kumbe b loko munhu yoloye ?
i a ri xikondzo insolvent lexi nga hundzukangiki;
ii a kumiwile a nga hanyangi kahle emiehleketweni hi khoto ya laha Rhiphabuliki; kumbe iii a khomeriwe nandzu lowu a wu endleke endzhaku ka loko Vumbiwa ri sungurile ku tirha, a tlhela a gweviwa a nghena ejele handle ka ku rihisiwa, handle ka loko munhu yoloye a nyikiwile ndzivalelo kumbe ku tshunxiwa mahala ku nga si fika siku ra ku thoriwa ka yena.
Ku huma ehofisini
 Xirho xa huvo xi fanele xi huma ehofisini loko xi ?
a kumeka xi nga fanelangi ku va xirho hikwalaho ka ntsandziso lowu vuriweke eka xiyenge xa 60 kumbe, loko ku ri mutirhi eka vukorhokeri bya Mfumo, a heleriwa hi ntirho wolowo.
b xwile eka tinhlengeletano ta Huvo to tlula timbirhi hi ku landzelelana handle ka mpfumelelo ya Huvo;
c nghenisa xikombelo xo tshika ntirho hi ku tsalela Holobye naswona Holobye a xi pfumelela ku tshika ntirho; kumbe d humesiwa ehofisini hi Holobye ehansi ka xiyenge-ntsongo xa 2.
Holobye a nga susa xirho xihi kumbe xihi xa Huvo ehofisini-
a hikuva xi endle swo huma endleleni kumbe xi tsandzeka ku endla mintirho ya xona hi mfanelo; kumbe b loko xirho xolexo xi vile ni xiavo eka swiendlo leswi swi nga chichaka xiyimo xa Huvo, swiendlo swa kona swi nga katsa ?
i ku va kona eka ndzavisiso, ku senga kumbe xiboho xihi kumbe xihi mayelana ni mhaka leyi munhu yeloye a langutelaka ku vuyeriwa hi tlhelo ra mali kumbe swin?wana swa yena;
ii ku tirhisa exihundleni, kumbe ku vuyeriwa hi ku tirhisa timhaka ta xihundla leti a ti kumeke hikwalaho ka ku endla mintirho ya yena tani hi xirho xa Huvo; kumbe iii ku paluxa timhaka tihi kumbe tihi leti vuriweke eka ndzimana ya ii eka munhu wihi kumbe wihi wa vunharhu, handle ka loko swi ri leswi faneleke ku endliwa ehansi ka Nawu lowu kumbe Nawu wa Ntlakuso wa mfikelelo wa Timhaka the Promotion of Access to Information Act, 2000 Nawu wa 2 wa 2000. 35
Nkarhi wo khoma hofisi na matatele ya swivandla swa ntirho
 Xirho xa Huvo xi ta va exitulwini nkarhi lowu nga hundziki malembe manharhu.
Holobye a nga ha tlhela a thola xirho xihi kumbe xihi xa Huvo loko nkarhi wa xona wo va exitulwini wu hela, malembe man?wana lama nga tluliki manharhu.
Loko xirho xa Huvo xi huma exitulwini kumbe xi lova, Holobye a nga siva xivandla xolexo hi ku thola munhu hi ku landza xiyenge xa 592 a n?wi tholela ku hetisa nkarhi lowu nga sala lowu mufi a a fanele a tirha ku fika eka wona.
Tinhlengeletano ta Huvo
 Mutshami wa xitulu kumbe, loko mutshami wa xitulu a nga ri kona, Holobye u fanele a rhamba tinhlengeletano ta Huvo. 45
Holobye, loko a vona swi fanerile, a nga rhamba nhlengeletano yo hlawuleka ya Huvo.
Mutshami wa xitulu kumbe, loko mutshami wa xitulu a nga ri kona, Xandla xa Mutshami wa xitulu hi yena a fambisaka tinhlengeletano ta Huvo.
Loko Mutshami wa xitulu na Xandla xa mutshami wa xitulu ha vambirhi va nga ri kona enhlengeletanwini, swirho leswi nga kona swi fanele swi hlawula un?we exikarhi ka swona ku yimela mutshami wa xitulu eka nhlengeletano yoleyo.
Nhlayo-pimiwa quorum ya nhlengeletano yihi kumbe yihi ya Huvo i tiphesente ta makume-ntlhanu ta swirho leswi thoriweke.
Xiboho xa vunyingi bya swirho swa Huvo leswi nga kona enhlengeletanwini xi ta tekiwa xi ri xona mbhoho wa Huvo, naswona loko swo endleka leswaku tivhoti ti ringana eka mhaka yihi kumbe yihi, munhu loyi a fambisaka nhlengeletano yoleyo wa pfumeleriwa ku vhota.
Mutshami wa xitulu u fanele a yisa xibumabumelo xin?wana ni xin?wana eka Holobye ku nga si hela masiku ya nkombo endzhaku ka loko xiboho xa kona xi pasisiwile hi Huvo. 5
Xirho xa Huvo xi fanele xi kombela ku nyizela Huvo eka ndzavisiso, ku senga kumbe xiboho ehenhleni ka mhaka leyi xirho xa kona xi nga ni ku vuyeriwa hi tlhelo ra mali kumbe swin?wana swa xona n?wini.
Tikomiti ta Huvo
 Huvo yi fanele yi simeka Komiti ya Xifundza ya Nhluvukiso na swa Mbangu swa Migodi (Regional Mining Development and environmental Committee) hi ndlela leyi swi nga ta va swi andlariwe hi yona eka xiyenge xa 7.
Huvo yi nga simeka tin?wana tikomiti ta nkarhi hinkwawo kumbe ta xinkarhana loko yi vona swi fanerile ku ta pfuneta ku endla mintirho ya yona, naswona komiti yin?wana ni yin?wana yo tano yi nga katsa swirho leswi swi nga riki swirho swa Huvo.
Komiti leyi nga simekiwa ehansi ka xiyenge-ntsongo xa 2 yi nga, loko swi amukeriwile hi Huvo, simeka swipanu swa xinkarhana ku yi pfuneta ku endla mintirho ya yona, naswona xipanu xin?wana ni xin?wana xo tano xi nga katsa vanhu lava nga riki swirho swa xipanu xolexo kumbe swa Huvo.
Loko komiti kumbe xipanu xi vumbiwa hi vanhu vo tlula un?we, Huvo yi fanele yi veka xirho xa komiti kumbe xipanu xolexo a va mutshami wa xitulu wa kona.
Komiti kumbe xipanu xa Huvo xi tihlamulela eka Huvo.
Ku pfuniwa loku vonakaka wonge ku nga laveka ehansi ka 2 na 3 a ku tshunxi Huvo eka mintirho ya yona ehansi ka Nawu lowu.
Ku nyikiwa timali ka Huvo
Mali leyi tirhisiwaka hi Huvo yi fanele yi huma eka mali leyi kongomisiweke hi Palamende eka Ndzawulo leswaku yi ya tirha ntirho wolowo.
Mahakelelo ya swirho swa Huvo, tikomiti na swipanu
Xirho xa Huvo, komiti kumbe xipanu, handle ka xirho lexi nga mutirhi wa nkarhi hinkwawo wa Mfumo, u fanele a thoriwa hi ku landza swiyimo leswi katsaka swa mahakelelo ya miholo na swengetelo (allowance) tani hilaha Holobye a nga vonaka swi fanerile hi ku pfumelelana na Holobye wa swa Timali.
Swiviko swa Huvo
Ehenhla ka xiviko xo karhi lexi Holobye a nga xi kombelaka nkarhi na nkarhi eka Huvo, Huvo yi fanele ku nga si fika ti 31 ta Nyenyenyani lembe rin?wana ni rin?wana, yi heleketa xiviko eka Holobye yi andlala migingiriko ya Huvo ya lembe leri rhangelaka siku rero naswona xi katsa na kungu ra bindzu ra lembe leri landzaka.
Mintirho ya vulawuri
Mintirho ya vulawuri ya Huvo yi fanele yi endliwa hi vatirhi va Ndzawulo lava averiweke ntirho wolowo hi Mufambisi-Angarhela.
KAVANYISA KA 6
MBALANGO NA NTSHOVELO WA PETIROLIYAMU
Matirhisele ya Kavanyisa
 Kavanyisa loku ku khome swa manyikele ya timfanelo to valanga na timfanelo to endla na ku humesiwa ka tiphomete ta ntirhisano wa xithekinikhali na tiphomete ta vumphisa.
a Eka Kavanyisa loku, swiyenge swa 9, 10, 11, 12, 23, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51 na 52, Kavanyisa ka 7 na Xedulu ya 2 ya tirhisiwa ni ku cinca loku faneleke.
b Xin?wana ni xin?wana lexi kongomisiwaka eka leswi vuriweke eka ndzimana ya a hi -
i timinerali, xi fanele xi tekiwa ku va xi vula petiroliyamu;
ii ku cela, swi fanele swi tekiwa swi vula ntshovelo;
iii ndhawu yo cela, yi fanele yi tekiwa yi vula ndhawu ya ntshovelo;
iv timfanelo to cela, swi fanele swi tekiwa swi vula timfanelo ta ntshovelo;
v ku jongela prospecting swi fanele swi tekiwa swi vula mbalango;
vi ndhawu ya njhongelo Prospecting area, swi fanele swi tekiwa swi vula ndhawu ya mbalango;
vii timfanelo ta ku jongela, swi fanele swi tekiwa swi vula timfanelo to valanga;
Holobye a nga haverisa xirho xa Mfumo kumbe vuyimeri (agency) lebyi fumiwaka ni ku lawuriwa hi ku hetiseka kumbe khamphani leyi nga ya Mfumo matimba yo endla mintirho leyi vuriwaka eka Kavanyisa loku.
Mintirho ya vuyimeri lebyi langhiweke
Vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi ?
a kurisa mbalango wa petiroliyamu na ntshovelo production wa yona laha tikweni na le ntsungeni;
b amukela swikombelo swa tiphomete ta vuphisa, tiphomete ta ntirhisano ta xithekiniki, timfanelo ta mbalango na timfanelo ta ntshovelo hi ndlela leyi vekiweke;
c kambela/pimapima nkoka wa swikombelo swo tano ivi va yisa swibumabumelo eka Holobye.
d Landzelela na ku vikela Holobye nkarhi ni nkarhi mayelana ni ku va tiphomete kumbe timfanelo ta kona ti tshamisekile.
e Amukela, byi hlayisa, byi veka, hlamusela interpret, byi pima nkoka, byi engetela nkoka eka, byi hangalasa kumbe ku tirhana na timhaka hinkwato ta ntivo-maribye kumbe ntivo-xivumbeko xa maribye leti fambelanaka na petiroliyamu leti tisiweke hi ku landza xiyenge xa xa 88;
f Tivisa Holobye timhaka tihi kumbe tihi mayelana ni mbalango na ntshovelo wa petiroliyamu leti vonakaka wonge ti nga tirhisiwa kumbe ku vuyerisa Mfumo;
g Tsundzuxa no bumabumela eka Holobye hi xilaveko xa ku va byona hi byoxe, hi ku tirhisa tikontiraka kumbe swiyenge swin?wana njhe swa mfumo, byi endlela mfumo mintirho ya vuphisa mayelana ni petiroliyamu;
h Hlengeleta mintsengo na swin?wana leswi tekeriwaka enhlokweni leswi vekiweke mayelana ni tiphomete ta vuphisa,tiphomete ta ntirhisano ta xithekiniki, timfanelo ta mbalango na timfaneloo ta ntshovelo;
i Tlhela byi kambisisa na ku bumabumela eka Holobye mayelana ni ku amukeriwa ka makungu ya mafambisele ya swa mbangu, minongonoko yo fambisa swa mbangu, minongonoko ya nhluvukiso na ku cinca loku endliweke eka yona; na ku j Endla mintirho yihi kumbe yihi mayelana ni petiroliyamu leyi Holobye a nga taka na yona nkarhi ni nkarhi.
Manyikele ya mali eka vuyimeri lebyi langhiweke
 Vuyimeri lebyi langhiweke byi kuma mali eka leyi yi humaka eka Palamende.
Vuyimeri lebyi langhiweke byi nga, loko Holobye a pfumela, nyika vukorhokeri bya xithekiniki na byo tsundzuxa na ku pfuneta eka vuyimeri byo ringana na byona eka matiko man?wana.
Ku rhamba swikombelo
 Holobye hi ku nyika xitiviso eka Gazete a nga rhamba swikombelo swa timfanelo ta mbalango na ta ntshovelo mayelana ni buloko kumbe tibuloko tihi kumbe tihi, naswona a nga vula eka xitiviso xo tano nkarhi lowu swikombelo swi nga yisiwaka eka vuyimeri lebyi langhiweke na hinkwaswo leswi lawulaka manyikele ya timfanelo ta kona.
Vuyimeri lebyi langhiweke byi nga ha amukela hi ku kongoma swikombelo, timfanelo ta mbalango na ntshovelo mayelana ni tibuloko to tano, leti nga lawuriwiki hi xirhambo tani hi laha swi languteriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1.
Vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi tivisa Holobye hi xikombelo ku nga si hela masiku ya nkombo endzhaku ka loko xi amukeriwile.
Xikombelo xa phomete ya vuphisa
 Munhu un?wana ni un?wana loyi a navelaka ku endla xikombelo xa phomete ya vuphisa eka Holobye u fanele a yisa xikombelo xa yena ?
a eka hofisi ya vuyimeri lebyi langhiweke;
b hi ndlela leyi vekiweke; na c xikan?we ni ntsengo lowu vekiweke wo endla xikombelo, lowu nga rihiwiki.
Vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi amukela xikombelo xa phomete ya vuphisa loko ?
a swilaveko leswi languteriwaka eka xiyenge-ntsongo xa 1 swi xurhisiwile; na b ku ri hava munhu un?wana loyi a nga na phomete ya ntirhisano hi xithekiniki, mfanelo ya mbalango kumbe mfanelo ya ntshovelo ya petiroliyamu eka xiphemu xihi kumbe xihi xa ndhawu.
Loko xikombelo xi nga fambelani ni swilaveko swa xiyenge lexi, vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi tivisa loyi a endleke xikombelo hi ku n?wi tsalela ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ka loko byi amukerile xikombelo, byi vula leswaku hikwalahoka yini ivi byi tlherisela xikombelo.
Loko Vuyimeri lebyi langhiweke byi amukela xikombelo, Vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi tivisa loyi a endleke xikombelo hi ku n?wi tsalela ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ka loko byi amukerile xikombelo, byi n?wi byela a ?
a rhumela makungu ya mafambisele ya swa mbangu mayelana ni xiyenge xa 39 ku nga si hela 30 wa masiku kusukela siku ku nyikiweke xitiviso; no b tivisa na ku tihlanganisa ni munhu un?wana ni un?wana loyi a khumbekaka.
Manyikele na ku leha ka nkarhi wa phomete ya vuphisa
 Hi ku landza xiyenge-ntsongo xa , Holobye u fanele a nyika phomete ya vuphisa loko ?
a mukomberi a ri ni ndlela yo fikelela switirhisiwa swa timali a tlhela a va ni vuswikoti byo endla mbalango lowu a wu kunguhateke.
b mali leyi ku pimanyisiwaka leswaku yi ta tirhisiwa yi fambelana ni ntriho wa vuphisa lowu wu kongomiweke na ku leha ka nkarhi wa nongonoko wa vuphisa;
c vuphisa byi ta ka byi nga vangi mpfindluso kumbe ku thyakisa, ku onha swa ntivo-mahanyele ya swivumbiwa ikholoji na mbangu, swi nga leswi swi nga amukelekiki;
d mukomberi a ri ni vuswikoti byo eneta leswi andlariweke eka Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya Migodi wa 1996 Nawu wa 29 wa 1996; na e mukomberi a nga tshovi nchumu lexi vuriwaka hi Nawu lowu.
Holobye u fanele a ala ku nyika phomete ya vuphisa loko xikombelo xi nga fikeleli swilaveko hinkwaswo leswi languteriwaka eka xiyenge-ntsongo xa 1.
Loko Holobye a ala ku nyika phomete ya vuphisa, Holobye u fanele, ku nga si hela 30 wa masiku endzhaklu ka loko a tekile xiboho, hi ku tsala, a tivisa mukomberi hi xiboho xexo na swivangelo swa xona.
Phomete ya vuphisa leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 1 ?
b yi tirha nkarhi wo ka wu nga hundzi lembe rin?we;
c a hi mfanelo ya vo karhi va ri voxe;
d a yi hundziseriwi eka un?wana; naswona e a yi pfuxetiwi yi va yintshwa.
Munhu loyi a nga ni phomete leyi u fanele a ?
a endla mintirho ya vuphisa bya swa petiroliyamu hi ku gingirika eka ndhawu leyi faneleke ku ya hi nongonoko wa vuphisa;
b xurhisa milawu na swilaveko swa phomete ya vuphisa, na swilaveko swa Nawu lowu na nawu wun?wana hambi wo va wihi kumbe wihi; no c hakela ntsengo wa vuphisa lowu vekiweke eka vuyimeri lebyi langhiweke.
Xikombelo xa phomete ya ntirhisano wa xithekiniki
 Munhu un?wana ni un?wana loyi a lavaka ku endla xikombelo xa phomete ya ntirhisano wa xithekiniki eka Holobye u fanele a nghenisa xikombelo ?
a eka hofisi ya vuyimeri lebyi langhiweke;
b hi ndlela leyi vekiweke; na c xikan?we ni ntsengo lowu vekiweke wo endla xikombelo, lowu nga rihiwiki.
Vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi amukela xikombelo xa phomete ya vuphisa loko ?
a swilaveko leswi languteriwaka eka xiyenge-ntsongo xa 1 swi xurhisiwile; na b ku ri hava munhu un?wana loyi a nga na phomete ya ntirhisano hi xithekiniki, mfanelo ya mbalango kumbe mfanelo ya ntshovelo ya petiroliyamu eka xiphemu xihi kumbe xihi xa ndhawu.
Loko xikombelo xi nga fambelani ni swilaveko swa xiyenge lexi, vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi tivisa loyi a endleke xikombelo hi ku n?wi tsalela ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ka loko byi amukerile xikombelo, byi vula leswaku hikwalaho ka yini, ivi byi tlherisela xikombelo.
Manyikele na ku leha ka nkarhi wa phomete ya ntirhisano wa xithekiniki
 Hi ku landza xiyenge-ntsongo xa , Holobye u fanele a nyika phomete ya ntirhisano wa xithekiniki loko ?
a mukomberi a ri ni ndlela yo fikelela switirhisiwa swa timali a tlhela a va ni vuswikoti byo endla dyondzo ya ntirhisano wa xithekiniki mbalango lowu a wu kunguhateke;
b mali leyi ku pimanyisiwaka leswaku yi ta tirhisiwa yi fambelana ni ntirho wo dyondza swa ntirhisano wa xithekiniki lowu wu kongomiweke na ku leha ka nkarhi wa nongonoko wa ntirhisano wa xithekiniki; na c mukomberi a nga tshovi nchumu lexi vuriwaka hi Nawu lowu.
Holobye u fanele a ala ku nyika phomete ya vuphisa loko xikombelo xi nga fikeleli swilaveko hinkwaswo leswi vuriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1.
Loko Holobye a ala ku nyika phomete ya vuphisa, Holobye u fanele, ku nga si hela 30 wa masiku endzhaklu ka loko a tekile xiboho, hi ku tsala, a tivisa mukomberi hi xiboho xexo na swivangelo swa xona.
Phomete ya ntirhisano wa xithekiniki leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 1 ?
b Yi tirha karhi wo ka wu nga hundzi lembe rin?we;
c A yi hundziseriwi eka un?wana; naswona d A yi pfuxetiwi yi va yintshwa.
Timfanelo na leswi bohaka munhu loyi a nga ni phomete ya ntirhisano wa xithekiniki
 Munhu loyi a nga ni phomete ya ntirhisano wa xithekiniki u na, hi ku landza xiyenge xa 79, mfanelo leyi n?wipfumelelaka a ri yexe ku endla xikombelo na ku nyikiwa mfanelo ya mbalango mayelana ni ndhawu leyi phamete yi n?wipfumelelaka eka yona.
Munhu loyi a nga ni phomete ya ntirhisano wa xithekiniki u fanele a -
a endla swa tidyondzo ta ntirhisano wa xithekiniki hi ku gingirika ku ya hi nongonoko wa ntirhisano wa xithekiniki;
d xurhisa milawu na swilaveko swa phomete ya ntirhisano wa xithekiniki, na swilaveko swa Nawu lowu na nawu wun?wana hambi wo va wihi kumbe wihi.
Xikombelo xa mfanelo ya mbalango
 Munhu un?wana ni un?wana loyi a navelaka ku endla xikombelo xa mfanelo ya mbalango eka Holobye u fanele a yisa xikombelo xa yena ?
a eka hofisi ya vuyimeri lebyi langhiweke;
b hi ndlela leyi vekiweke; na c xikan?we ni ntsengo lowu vekiweke wo endla xikombelo, lowu nga rihiwiki.
Vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi amukela xikombelo xa mfanelo ya mbalango loko ?
c swilaveko leswi languteriwaka eka xiyenge-ntsongo xa 1 swi xurhisiwile; na d ku ri hava munhu un?wana loyi a nga na phomete ya ntirhisano hi xithekiniki, mfanelo ya mbalango kumbe mfanelo ya ntshovelo ya petiroliyamu eka xiphemu xihi kumbe xihi xa ndhawu.
Loko xikombelo xi nga fambelani ni swilaveko swa xiyenge lexi, vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi tivisa loyi a endleke xikombelo hi ku n?wi tsalela ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ka loko byi amukerile xikombelo, byi vula leswaku hikwalahoka yini ivi byi tlherisela xikombelo.
Loko Vuyimeri lebyi langhiweke byi amukela xikombelo, Vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi tivisa loyi a endleke xikombelo hi ku n?wi tsalela ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ka loko byi amukerile xikombelo, byi n?wi byela a ?
a tivisa na ku tihlanganisa ni munhu un?wana ni un?wana loyi a khumbekaka.
b rhumela makungu ya mafambisele ya swa mbangu mayelana ni xiyenge xa 39 ku nga si hela 120 wa masiku kusukela siku ku nyikiweke xitiviso.
Phomete yin?wana ni yin?wana ya ntirhisano hi xithekiniki leyi yi ngheniseriweke xikombelo hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 1 yi ta, ku nga ha tekeriwi enhlokweni siku ra ku hela ka yona, tama ya ha tirha ku fikela loko xikombelo xa kona xi pfumeleriwile kumbe ku ariwa.
Manyikele na ku leha ka nkarhi wa mfanelo ya mbalango
 Holobye u fanele a nyika mfanelo ya mbalango loko ?
a mukomberi a ri ni ndlela yo fikelela switirhisiwa swa timali a tlhela a va ni vuswikoti byo endla mbalango lowu a wu kunguhateke hi ndlela ya kahle swinene ku ya hi nongonoko wa ntirho wa mbalango.
b Mali leyi ku pimanyisiwaka leswaku yi ta tirhisiwa yi fambelana ni ntriho wa mbalango lowu lowu kongomiweke na ku leha ka nkarhi wa nongonoko wambalango;
c Holobye a fumelerile nongonoko wa vufambisi bya swa mbangu hi ku landza xiyenge xa 394;
d Mukomberi a ri ni vuswikoti byo eneta leswi andlariweke eka Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya Migodi wa 1996 Nawu wa 29 wa 1996;
e Mukomberi a nga tshovi nchumu lexi vuriwaka hi Nawu lowu;
f Mukomberi a xurhisile swilaveko swa phomete ya ntirhisano wa xithekiniki, loko swi endleka; na g Ku nyikiwa ka mfanelo yo tano swi ta yisa emahlweni swikongomelo leswi vuriweke eka xiyenge xa 2 d na f.
Holobye, endzhaku ka loko a tekele enhlokweni swilaveko na ku anama ka phurojeke ya mbalango, a nga kombela leswku mukomberi a endla leswi swi vuriwaka eka xiyenge xa 2d.
Holobye u fanele a ala ku nyika mfanelo ya mbalango loko xikombelo xi nga fikeleli swilaveko hinkwaswo leswi vuriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1.
Loko Holobye a ala ku nyika mfanelo ya mbalango, Holobye u fanele, ku nga si hela 30 wa masiku endzhaklu ka loko a tekile xiboho, hi ku tsala, a tivisa mukomberi hi xiboho xexo na swivangelo swa xona.
Mfanelo ya mbalango yi nyikiwa hi ku landza swilaveko leswi vekiweke naswona yi tirha ku ringana nkarhi lowu nyikiweke eka mfanelo lowu wu nga hundziki malembemanharhu.
Xikombelo xo pfuxeta mfanelo ya mbalango
 Munhu un?wana ni un?wana loyi a nga ni mfanelo ya mbalango loyi a navelaka ku endla xikombelo xo pfuxeta mfanelo ya mbalango eka Holobye u fanele a yisa xikombelo xa yena ?
a eka hofisi ya vuyimeri lebyi langhiweke;
b hi ndlela leyi vekiweke; na c xikan?we ni ntsengo lowu vekiweke wo endla xikombelo, lowu nga rihiwiki.
Xikombelo xo pfuxeta mfanelo ya mbalango xi fanele xi ?
a Boxa swivangelo na nkarhi lowu xi laveriwaka wona;
b Fambisana na xiviko hi vuxokoxoko lexi kombisaka mbuyelo wa mbalango, mahlamuselelo ya wona na mali leyi tirhisiweke eka mbalango;
c Famba na xiviko lexi kombisaka leswaku xiombelo xi fambelana ku fika kwihi ni swilaveko leswi amukeriweke swa nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu, mpfuxo lowu nga ta hetisiwa na mpimanyiso wa ntsengo wa kona; no d Katsa nongonoko wa mbalango hi vuxokoxoko swa nkarhi wo pfuxetiwa.
Holobye u fanele a nyika mpfumelelo ya mpfuxeto wa mfanelo ya mbalango loko xikombelo xi xurhisa swilaveko leswi languteriwaka eka swiyengentsongo swa 1 na 2 naswona loko loyi a nga na mfanelo ya mbalango a xurhisiwile leswaku?
a swilaveko swa mfanelo ya mbalango a swi tshovi nchumu eka nawu lowu kumbe nawu wihi kumbe wihi;
b nongonoko wa mfanelo ya mbalango; na c swilaveko swa nongonoko lowu nga amukeriwa wa mafambisele ya swa mbangu.
Mfanelo ya mbalango yi nga pfuxetiwa ku tirha minkarhi yinharhu leyi yi nga hundziki malembe mambirhi ha yin?we
Mbalango lowu wu ngheniseriweke xikombelo xa mpfuxeto wu ta, ku nga ha tekeriwi enhlokweni siku ra ku hela ka wona, tama wa ha tirha ku fikela loko xikombelo xa kona xi pfumeleriwile kumbe ku ariwa.
Timfanelo na leswi bohaka munhu loyi a nga ni mfanelo ya mbalango
 Ehenhla ka timfanelo leti vuriweke eka xiyenge xa 5, munhu loyi a nga ni mfanelo ya mbalango ?
a hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 2, u na, mfanelo leyi n?wi pfumelelaka a ri yexe ku endla xikombelo na ku nyikiwa mfanelo ya ntshovelo mayelana ni petiroliyamu na ndhawu ya mbalango leyi ku vuriwaka yona;
b hi ku landza xiyenge xa 81, u na, mfanelo leyi n?wi pfumelelaka a ri yexe ku endla xikombelo na ku nyikiwa mfanelo yo pfuxeta mfanelo ya mbalango mayelana ni petiroliyamu na ndhawu ya mbalango leyi ku vuriwaka yona;
c u na mfanelo ya yena a ri swakwe yo susa ni ku cukumeta tisampulu ta petiroliyamu leti kumiweke loko ku ri karhi ku valangiwa, ku ya hi xiyenge xa 20; na a nga hundzisa no tikisela mfanelo ya mbalango, hi ku landza xiyenge xa 11. Munhu loyi a nga ni mfanelo ya mbalango u fanele a ?
a rhumela mfanelo yo tano yo tsarisa eka Hofisi ya Tinhloko to cela Migodi Mining Titles Office exikarhi ka masiku ya 30 kusukela siku leri mfanelo ?i yi sungulaka ku tirha; kumbeii yi nga pfuxetiwa hi ku landza xiyenge xa 813;
b tshama a ri karhi endla ntirho wa mbalango hi ku landza nongonoko wa ntirho wa mbalango lowu pfumeleriweke;
c xurhisa milawu na swilaveko swa nawu wa mbalango, swilaveko swa Nawu lowu na nawu wun?wana hambi wo va wihi kumbe wihi;
d xurhisa milawu na swilaveko swa kungu ra mafambisele leri pfumeleriweke;
e hakela ntsengo lowu vekiweke eka vuyimeri lebyi langhiweke; no f sungula migingiriko ya mbalango exikarhi ka 90 wa masikukusukela eka siku leri vekiweke leswaku mfanelo ya mbalango yi tirha kumbe nkarhi wolowo wu nga ta va wu engeteriwileku ya hilaha Holobye a nga lerisaka hakona.
Xikombelo xa mfanelo ya ntshovelo83. Munhu un?wana ni un?wana loyi a navelaka ku endla xikombelo xa mfanelo ya ntshovelo eka Holobye u fanele a yisa xikombelo xa yena ?
a eka hofisi ya vuyimeri lebyi langhiweke;
b hi ndlela leyi vekiweke; na c xikan?we ni ntsengo lowu vekiweke wo endla xikombelo, lowu nga rihiwiki.
Vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi amukela xikombelo xa mfanelo ya ntshovelo loko ?
a swilaveko leswi languteriwaka eka xiyenge-ntsongo xa 1 swi xurhisiwile; na b ku ri hava munhu un?wana loyi a nga na phomete ya ntirhisano ya xithekiniki, mfanelo ya mbalango kumbe mfanelo ya ntshovelo ya petiroliyamu eka xiphemu xihi kumbe xihi xa ndhawu lexi komberiweke.
Loko xikombelo xi nga fambelani ni swilaveko swa xiyenge lexi, vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi tivisa loyi a endleke xikombelo hi ku n?wi tsalela ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ka loko byi amukerile xikombelo, byi vula leswaku hikokwalaho ka yini xikombelo xi nga amukeriwi, ivi byi xi tlherisa.
Loko Vuyimeri lebyi langhiweke byi amukela xikombelo, Vuyimeri lebyi langhiweke byi fanele byi tivisa loyi a endleke xikombelo hi ku n?wi tsalela ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ka loko byi amukerile xikombelo, byi n?wi byela a ?
a tivisa na ku tihlanganisa ni vanhu lava nga ni mhaka na swona, na lava va khumbekaka.
b endla nkambisiso wa nkucetelo wa swa mbangu no rhumela nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu leswaku wu ta amukeriwa ku nga si hela 180 wa masiku kusukela siku ku nyikiweke xitiviso hi ku landza xiyenge xa 39.
Manyikele na ku leha ka nkarhi wa mfanelo ya ntshovelo
 Holobye u fanele a nyika mfanelo ya ntshovelo loko ?
a mukomberi a ri ni ndlela yo fikelela switirhisiwa swa timali a tlhela a va ni vuswikoti byo endla ntirho lowu a wu kunguhateke hi ndlela ya kahle swinene;
b mali leyi ku pimanyisiwaka leswaku yi ta tirhisiwa yi fambelana ni ntirho wa ntshovelo lowu kongomiweke na ku leha ka nkarhi wa nongonoko wa ntshovelo;
c emakumu ntshovelo wa kona wu ta ka wu nga thyakisi, wu onha swa mahanyele ya swivumbiwa na ku onha mbangu;
d mukomberi a ri ni vuswikoti byo eneta leswi andlariweke eka Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya Migodi wa 1996 Nawu wa 29 wa 1996;
e mukomberi a nga tshovi nchumu lexi vuriwaka hi Nawu lowu;
f mukomberi a xurhisile swilaveko swa mfanelo ya ntshovelo, loko swi endleka; na g mukomberi a ri ni mali na swin?wana leswi lavekaka loko ku kunguhatiwa swa vanhu na ntirho;
h petiroliyamu yi ta tshoveriwa hi ku hetiseka mayelana ni nongonoko wa ntirho wa petiroliyamu;
i ku nyikiwa ka mfanelo yo tano swi ta yisa emahlweni swikongomelo leswi vuriweke eka xiyenge xa 2 d na f naswona swi famba hi ku landza Nxaxamelo wa Milawu Charter tani hilaha swi voniweke swi ta va xiswona eka xiyenge xa100 na kungu leri vekiweke ra swa misava na mintirho.
Holobye u fanele a ala ku nyika mfanelo ya mbalango loko xikombelo xi nga fikeleli swilaveko hinkwaswo leswi vuriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1.
Loko Holobye a ala ku nyika mfanelo ya ntshovelo, Holobye u fanele, ku nga si hela 30 wa masiku endzhaklu ka loko a tekile xiboho, hi ku tsala, a tivisa mukomberi hi xiboho xexo na swivangelo swa xona.
Mfanelo ya mbalango yi nyikiwa hi ku landza swilaveko leswi vekiweke naswona yi tirha ku ringana nkarhi lowu nyikiweke eka mfanelo leyi, naswona nkarhi wun?wana ni wun?wana lowu wu nga fanelangiki ku hundza malembe ya 30.
Mfanelo ya ntshovelo leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 1 yi sungula ku tirha hi siku leri nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu wu amukeriwaka hi ku landza xiyenge xa 394.
Xikombelo xo pfuxeta mfanelo ya ntshovelo
 Munhu un?wana ni un?wana loyi a nga ni mfanelo ya mbalango loyi a navelaka ku endla xikombelo xo pfuxeta mfanelo ya mbalango eka Holobye u fanele a yisa xikombelo xa yena ?
a eka hofisi ya vuyimeri lebyi langhiweke;
b hi ndlela leyi vekiweke; na c xikan?we ni ntsengo lowu vekiweke wo endla xikombelo, lowu nga rihiwiki.
Xikombelo xo pfuxeta mfanelo ya ntshovelo xi fanele xi ?
a boxa swivangelo na nkarhi lowu xi laveriwaka wona;
b fambisana na xiviko hi vuxokoxoko lexi kombisaka mbuyelo wa mbalango, mahlamuselelo ya wona na mali leyi tirhisiweke eka ntshovelo wa kona;
c famba na xiviko lexi kombisaka leswaku xikombelo xi fambelana ku fika kwihi ni swilaveko leswi amukeriweke swa nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu, mpfuxo lowu nga ta hetisiwa na mpimanyiso wa ntsengo wa kona; no d katsa nongonoko wa ntshovelo hi vuxokoxoko swa nkarhi lowu nga pfuxetiwa.
Holobye u fanele a nyika mpfumelelo ya mpfuxeto wa mfanelo ya mbalango loko xikombelo xi xurhisa swilaveko leswi languteriwaka eka swiyenge-ntsongo swa 1 na 2 naswona loko loyi a nga na mfanelo ya mbalango a xurhisiwile leswaku?
a swilaveko swa mfanelo ya ntshovelo a swi tshovi nchumu eka Nawu lowu kumbe nawu wihi kumbe wihi wun?wana;
b nongonoko wa ntirho wa ntshovelo; na c swilaveko swa makungu lama vekiweke ya swa vanhu na mintirho; na d swilaveko swa nongonoko lowu nga amukeriwa wa mafambisele ya swa mbangu.
Mfanelo ya mbalango yi nga pfuxetiwa ku tirha minkarhi yinharhu leyi yi nga hundziki malembe ya 30 ha yin?we.
Mbalango lowu wu ngheniseriweke xikombelo xa mpfuxeto wu nge tekeli enhlokweni siku ra ku hela ka wona, kambe wu ta tama wa ha tirha ku fikela loko xikombelo xa kona xi pfumeleriwile kumbe ku ariwa.
Timfanelo na leswi bohaka munhu loyi a nga ni mfanelo ya mbalango
 Ehenhla ka timfanelo leti vuriweke eka xiyenge xa 5, munhu loyi a nga ni mfanelo ya ntshovelo?
a hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 2, u na mfanelo leyi n?wi pfumelelaka a ri yexe ku endla xikombelo na ku nyikiwa mfanelo ya ntshovelo mayelana ni petiroliyamu na ndhawu ya mbalango leyi ku vuriwaka yona;
b u na mfanelo ya yena a ri swakwe yo susa ni ku cukumeta tisampulu ta petiroliyamu leti kumiweke loko ku ri karhi ku valangiwa; naswona c a nga hundzisa no tikisela mfanelo ya ntshovelo, ntsena hi ku landza xiyenge xa 11.
Munhu loyi a nga ni mfanelo ya mbalango u fanele a ?a rhumela mfanelo yo tano yo tsarisa eka Hofisi ya Mintirho leyitsariseweke yo cela Migodi Mining Titles Office exikarhi ka masiku ya 30 kusukela siku leri mfanelo yi ?
i sungulaka ku tirha; kumbe ii yi nga pfuxetiwa hi ku landza xiyenge xa 853;b tshama a ri karhi endla ntirho wa ntshovelo hi ku landza nongonoko wa ntirho wa ntshovelo lowu pfumeleriweke;c xurhisa milawu na swilaveko swa nawu wa ntshovelo, swilaveko swa Nawu lowu na nawu wun?wana hambi wo va wihi kumbe wihi;d xurhisa milawu na swilaveko swa kungu ra mafambisele leri pfumeleriweke na makungu lama vekiweke ya swa vanhu na mintirho;e hakela ndzuvo eka Mfumo f sungula migingiriko ya ntshovelo exikarhi ka lembe rin?we kusukela eka siku leri vekiweke leswaku mfanelo ya ntshovelo yi tirha hi ku landza xiyenge xa 845 kumbe nkarhi wolowo wu nga ta va wu engeteriwile hi ku lerisa ka Holobye; na g fambelana ni nongonoko wa mafambisele ya makungu ya swa mbangu swa vanhu na mintirho.
Nhluvukiso wa xihlovo xa petiroliyamu mi ri ntlawa wun?we
Loko mfanelo ya mbalango kumbe mfanelo ya ntshovelo yi nyikiwile eka ndhawu leyi yi vumbaka xiphemu xa xihlovo xin?we na leyi tin?wana timfanelo ta mbalango kumbe ta ntshovelo se ti nga nyikiwa van?wana, vinyi va timfanelo toleto va fanele va lulamisa xikimu xa ku hluvukisa xihlovo xa petiroliyamu swin?we, naswona va fanele va yisa xikimu xa kona eka muyimeri la langhiweke leswaku xi ya amukeriwa hi Holobye hi ku landza swilaveko swa timfanelo ta vona ta mbalango kumbe ta ntshovelo.
Timhaka na switiviwa
 Munhu un?wana ni un?wana loyi a nga ni phomete kumbe mfanelo loyi a endlaka ntirho wa vuphisa, tidyondzo ta ntirhisano wa xithekinikali, mintirho ya mbalango kumbe ya ntshovelo, u fanele a yisa timhaka to tano, switiviwa, swiviko na tinhlamuselo eka vuyimeri lebyi langhiweke tani hilaha swi nga vaka swi vekiwe hakona.
Hi ku landza nawu wa Ntlakuso wa Mfikelelo wa Timhaka wa 2002 Nawu wa 20 wa 2002, timhaka hinkwato, switiviwa, swiviko na tinhlamuselo ta swona leswi heleketiweke eka vuyimeri lebyi langhiweke swi fanele swi hlayisiwa tani hi xihundla hi vuyimeri swa nkarhi lowu ?
a wu nga hundziki malembe ya mune kusukela siku leri swi kumiweke hi rona; kumbe b wu nga ta hela hi siku leri phomete kumbe mfanelo leyi timhaka to tano, switiviwa, swiviko na tinhlamuselo ta swona swi vaka se swi heleriwe hi nkarhi kumbe swi khanseriwile kumbe swi herisiwile, kumbe ndhawu leyi tiphomete kumbe timfanelo ti averiweke yona, ti nga tshikiwa kumbe ku nyiketiwa van?wana.
Eka mfumo kumbe mutirhi wihi na wihi wa mfumo ku hava loyi ?
a a nga na nandzu wo humesa timhaka kumbe switiviwa leswi tisiweke hi ku landza Nawu lowu, hi ku tshembeka; naswona b a tiyisisaka vukala-xihoxo kumbe ku hetiseka ka timhaka kumbe switiviwa swo tano kumbe mahlamuselele ya swona.
Ku tlhandlekela ehenhla ka xiyenge xa 5 , ku hava ntirho wa mbalango kumbe ntirho wa ntshovelo lowu wu nga ta sungula handle ka loko n?wini wa timfanelo leti vuriwaka a ta va a lulamisile tindlela to kuma mali leti amukelekaka eka vuyimeri lebyi langhiweke leyi tiyisisaka leswaku hakunene ku na mali yo enela leyi nga ta endla minongonoko ya mintirho hinkwayo ya mbalango hi n?wini.
Matimba ya Holobye yo yimisa kumbe ku dlaya tiphomete kumbe timfanelo
Holobye a nga yimisa kumbe ku herisa phomete yihi kumbe yihi ya vuphisa, phomete ya ntirhisano wa vuthekinikhali, mfanelo ya mbalango kumbe mfanelo ya ntshovelo ku ya hi endlelo leri languteriwaka eka xiyenge xa 47.
KAVANYISA KA 7
SWILAVEKO SWO ANGARHELA NA SWIKATSAKANYWA
Matimba yo nghena eka ndhawu ya njhongelo
 Holobye a nga nyika xirho xihi kumbe xihi xa Huvo, Mininjhere wa xifundza kumbe mutirhi wihi kumbe wihi, matimba yo endla mintirho leyi languteriwaka eka xiyenge-ntsongo xa na le ka xiyenge xa 92.
Munhu loyi a nga pfumeleriwa u fanele a nyikiwa xitifiketi lexi nga sayiniwa hi Holobye lexi vulaka leswaku munhu yoloye u pfumeleriwile ehansi ka xiyenge-ntsongo xa 1.
Munhu loyi a pfumeleriweke u fanele, loko a komberiwa hi mani kumbe mani, a humesa xitifiketi lexi nga vuriwa eka xiyenge-ntsongo xa 2 a komba munhu yeloye.
Munhu loyi a pfumetiweke, hi ku tirhisa matimba ya mfanelo/ waranti leyi humesiweke hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 5 a nga-
a ku va a kota ku kuma vumbhoni, a nghena eka ndhawu ya mphiselo, ya njhongelo, yo cela, ya mbalango, ya ntshovelo kumbe yo hlayisa retention kumbe ndhawu yin?wana ni yin?wana laha mintirho ya njhongelo kumbe yo cela yi endliwaka kona laha yena a vonaka wonge xilaveko xihi kumbe xihi xa Nawu lowu xi tshoviwile, xa karhi xa tshoviwa kumbe xi ta tshoviwa;
b lerisa munhu loyi a lawulaka kumbe munhu un?wana ntsena loyi a thoriweke eka ndhawu yo tano a?
i n?wi tisela kumbe ku n?wi ha timhaka tin?wana ni tin?wana, ku katsa ni tibuku, tirhekhodo kumbe man?wana matsalwa lama nga eka munhu yeloye kumbe lama lawuriwaka hi yena lama fambelanaka ni ndzavisiso; no ii pfuneta hi ndlela leyi munhu loyi a pfumetiweke a nga lavaka hakona ku endlela leswaku a kota ku endla mintirho ya yena ehansi ka Nawu lowu;
c kambela buku yin?wana ni yin?wana, rhekhodo, xitatimende kumbe tsalwa rihi na rihi ku katsa na tirhekhodo, matsalwa kumbe switiviwa swa xi-elekitironiki, a endla tikhopi ta swona kumbe ku tshaha eka swona;
d kambela xitirho xihi na xihi kumbe timatheriyali tin?wana leti a tikumeke eka ndhawu yoleyo;
e teka swikombiso swa matheriyali kumbe nchumu wihi na wihi a wu kambela, a wu kambisisa, a wu tlhantlha no ava swikombiso swa kona; a tlhela a f i n?wi tekela matheriyali, nchumu, buku, rhekhodo, xitatimende kumbe man?wana matsalwa ku katsa na tirhekhado ta xi-elekitironiki, matsalwa kumbe switiviwa leswi nga pfunaka eka vuchuchisi ehansi ka Nawu lowu a tihlayisela swona.
ii munhu loyi a tekeriwaka vulawuri bya buku yihi kumbe yihi, rhekhodo kumbe tsalwa ku katsa na tirhekhodo kumbe switiviwa swa xi-elekitironiki, a nga endla tikhopi kumbe mintshaho eka swona hi mali ya yena n?wini naswona a swi endla ehansi ka vulanguteri bya munhu loyi a pfumetiweke.
Waranti leyi vuriweke eka xiyenge-ntsongo xa 4 yi fanele yi humesiwa hi majistarata la nga ni matimba eka mhaka ya kona nakona yi nga humesiwa ntsena loko a tikhorwisile leswaku ku na timhaka to eneta leti endlaka leswaku a kholwa ku ri matheriyali, nchumu, xitirho, buku, rhekhodo, xitatimende kumbe tsalwa kumbe timhaka ta xi-elekitironiki, tsalwa kumbe switiviwa leswi nga fambelanaka ni ku tshoviwa ka Nawu lowu, swi le ka ndhawu yo karhi, kumbe swi khomiwe hi munhu wo karhi loyi waranti yi laveriwaka yena.
a Loko ku nga pfuriwi nandzu wa vugevenga mayelana ni nchumu wihi kumbe wihi lowu tekeriweke munhu hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 4, kumbe loko swi vonaka wonge nchumu wa kona a wu nge laveki ku tirhisiwa tani hi vumbhoni kumbe eka ku sengiwa ka milandzu ehubyeni, nchumu wolowo wu fanele wu tlheriseriwa hi xihatla eka loyi a tekeriweke wona.
b Loko ku sengiwa ka nandzu ku ta va ku herile, nchumu wun?wnma ni wun?wana lowu nga tekeriwa un?wana ehansi ka xiyenge xa 4 lowu wu tirhisiweke tani hi vumbhoni loko ku sengiwa nandzu wa munhu loyi a khotsiweke, wu fanele wu hiwa munhu loyi a pfumetiweke leswaku a wu herisa kumbe ku endla hilaha Huvo yi lerisaka hakona.
 Loko munhu loyi a nga ni mpfumelelo o kuma leswaku ku na ku tshoviwa kumbe ku ehleketeriwa leswaku ku nga va ku ri ni ku tshoviwa ka nawu, kumbe ku tsandzeka ku landzelela ?
a xilaveko xihi kumbe xihi xa Nawu lowu; kumbe b xilaveko xa mfanelo yihi kumbe yihi, phomete kumbe mpfumelelo kumbe nawu wihi na wihi lowu vekiweke kumbe ku humesiwa kumbe nongonoko wihi na wihi wa mafambisele ya swa mbangu kumbe nkunguhato wa mafambisele ya swa mbangu lama amukeriweke hi ku landza nawu lowu, ku endlekile kumbe ka endleka eka mphiselo wo karhi, mbalango, ntshovelo, ndhawu ya njhongelo wo cela kumbe yo hlayisela retention kumbe ndhawu laha mintirho ya njhongelo kumbe yo cela kumbe yo hlela ya endliwaka kona, munhu wo tano a nga ?
i lerisa n?wini wa phomete kumbe mpfumelelo leyi faneleke, kumbe munhu loyi a nga khoma ndhawu yoleyo, munhu un?wana ni un?wana loyi a endlaka kumbe a lawulaka ku endliwa ka migingiriko kumbe mintirho yo tano kumbe mininjhere, mutirhela-mfumo, mutirhi kumbe muyimeri wa munhu wa kona, ku teka magoza yo lulamisa; kumbe ii lerisa leswaku mphiselo, njhongelo, mbalango, ku cela, ntshovelo kumbe ku hlela kumbe xiphemu xa swona swi yimisiwa kumbe ku herisiwa, a tlhela a nyika swin?wana swileriso swo fambelana na swona leswi swi nga lavekaka.
Mufambisi-Angarhela Director-General u fanele a tiyisisa kumbe ku veka etlhelo xileriso xihi kumbe xihi lexi languteriwaka eka xiyenge-ntsongo xa 1 a kumbe b.
Mufambisi-Angarhela u fanele a tivisa n?wini wa mpfumelelo/phomete kumbe mani na mani loyi a khumbiwaka eka xiyenge-ntsongo xa 1 hi ku tsala exikarhi ka masiku ya 60 endzhakui ka loko xileriso lexi vuriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 a kumbe b xi vekiwile etlhelo kumbe ku tiyisisiwa, handle ka swona xileriso xo tano xi nge he tirhi.
Ntshimbiso wa ku sivela, ku kokela endzhaku kumbe ku kanetana ni munhu la pfumeleriweke
Ku hava munhu loyi a faneleke a sivela, a kokela endzhaku kumbe ku kanetana ni munhu loyi a pfumeleriweke loko a ri karhi a endla mintirho ya yena kumbe ku tirhisa matimba ya yena ku ya hi Nawu lowu.
Ntshimbiso wa ku onhela mutirhi ntirho
 Munhu loyi a nga ni mfanelo, phomete kumbe mpfumelelo a nga fanelangi ku endla leswaku mutirhi wihi kumbe wihi wa yena a onhakela hi ntirho hikwalaho ka ku va mutirhi un?wana ni un?wana wo tano a boxile timhaka eka Holobye, Mufambisi-Angarhela kumbe munhu un?wana ni un?wana loyi a pfumeleriweke ?
a mayelana ni ku tsandzeka ka munhu yeloye a pfumeleriweke ku landzelela xilaveko xihi kumbe xihi xa Nawu lowu;
b hi ku vula leswaku munhu yeloye a pfumeleriweke u endla mintirho ya yena yo jongela kumbe ku cela, kumbe yihi kumbe yihi, hi ndlela leyi kanetanaka ni swikongomelo leswi langutriwaka eka xiyenge xa 2e na f yi tlhela yi kanetana na nkunguhato wa mintirho; kumbe c leswaku ngihinghiriko kumbe ntirho wihi kumbe wihi lowu endliwaka hi munhu wo tano a wu fambelani ni xilaveko xihi kumbe xihi xa Nawu lowu, yini kumbe yini xa mfanelo ya kona kumbe nawu wihi kumbe wihi.
Eka xiyenge lexi, ku onheriwa ntirho swi vula ?ku onheriwa ntirho? tani hilaha swi nga hlamuseriwa hakona eka xiyenge xa 1 xa Nawu wa Swihundla leswi boxiweke leswi Sirheleriweke, wa 2000 Nawu wa 26 wa 2000.
Endlelo ra le ndzeni ro tivilerisa na ra ku fikelela tihuvo
 Munhu un?wana ni un?wana loyi timfanelo ta yena kumbe leswi a swi languteleke hi nawu swi nga onhiwa swinene ngopfu hi tlhelo ra mali, kumbe loyi a nga exirilweni hikwalaho ka xiboho xa malawulele hi ku landza Nawu lowu, a nga tivilerisa hi ndlela leyi vekiweke eka ?
a Mufambisi-Angarhela, loko xi ri xiboho xa vulawuri lexi tekiweke hi Mininjhere kumbe mutirhela-mfumo wa Xifundza; kumbe b Holobye, loko xi ri xiboho xa vulawuri lexi tekiweke hi Mufambisi-Angarhela kumbe vuyimeri lebyi langhiweke.
Ku tivilerisa hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 1 a xi yimisi xiboho xa vulawuri, handle ka loko xi yimisiwile hi Mufambisi-Angarhela kumbe Holobye, sweswi swi nga vaka swi ri xiswona.
Ku hava munhu loyi a nga endlaka xikombelo ehubyeni leswaku ku langutiwa hi vuntshwa xiboho xa vulawuri lexi languteriwaka eka xiyenge-ntsongo xa 1 ku fikela loko munhu wa kona a hetisisile leswi a faneleke ku swi endla ku lulamisa hi ku landza xiyenge-ntsongo xexo.
Swiyenge swa 6,7 1 na 8 swa Nawu wa Ku tlakusiwa ka Vululami bya Mafambisele wa 2000 Nawu wa 3 wa 2000, swa tirha eka ku senga kun?wana ni kun?wana ka le hubyeni eka xiyenge lexi.
Ku nyika vanhu matsalwa
 Handle ka loko swi lo vekiwa hi ndlela yin?wana eka nawu lowu, xitiviso xihi kumbe xihi, xileriso, xikombo kumbe rin?wana tsalwa leri languteriweke ku nyikiwa munhu wihi kumbe wihi, ku ya hi Nawu lowu, xi fanele xi tekiwa leswaku xi nyikiwile kumbe xi yisiwile eka munhu yeloye hilaha swi faneleke hakona loko-
a xi yisiwile hi voko eka munhu wa kona; kumbe xi rhumeriwile hi poso yo tsarisiwa (registered mail) eka kherefo leyi tiviwaka yo hetelela ya bindzu, ya poso kumbe ya le kaya.
Xitiviso xin?wana ni xin?wana, xileriso, xikombo kumbe tsalwa rin?wana ni rin?wana leri humesiwaka hi ku landza Nawu lowu ra tirha ku ya hi swilaveko swa rona, hambiloko ro pfumala xivumbeko kumbe matimba eka tlhelo ra mutirhela-mfumo un?wana ni un?wana loyi a humesaka kumbe ku xi endla leswaka xi va xa ntiyiso ntsena loko endzhaku matimba yalawo ya haverisiwa mutirhela-mfumo yeloye.
Milandzu
a tshova kumbe a tsandzeka ku landzelela ?
i xiyenge xa 54, 202, 19 kumbe 28;
v xiyenge xa 44;
vi xikombo xin?wana ni xin?wana, xitiviso, ku yimisiwa, xileriso kumbe xilaveko lexi nga humesiwa, ku nyikiwa kumbe ku kumiwa hi ku landza nawu lowu;
vii tlhelo rin?wana ni rin?wana leri languteriwaka eka xiyenege xa 29;
viii xileriso xihi kumbe xihi xa nawu lowu;
b nyika timhaka to kala nkhaqato, leti nga ni swihoxo kumbe leti kanganyisaka mayelana ni mhaka yihi kumbe yihi leyi yi faneleke ku nghenisiwa ehansi ka Nawu lowu; kumbe c tsandzeka ku nyika xitiviso hi ku tsala kumbe hi ku tihlanganisa na Holobye hi ku landza xiyenge xa 263.
Mixupulo
 Munhu un?wana ni un?wana loyi a kumiweke a ri ni nandzu hi ku landza Nawu lowu u boheka ku, -
a loko wu ri nandzu lowu vuriweke eke xiyenge xa 98ai, hakela ndziho lowu nga hundziki R100 000 kumbe ku khotsiwa nkarhi lowu nga hundziki malembe mambirhi kumbe ku endla ha swimbirhi;
b loko wu ri nandzu lowu vuriweke eke xiyenge xa 98aii, xupuleriwa vuxisi;
c loko wu ri nandzu lowu vuriweke eke xiyenge xa 98aiii, hakela ndziho lowu nga hundziki R500 000 kumbe ku khotsiwa nkarhi lowu nga hundziki malembe ya 10 kumbe ku endla ha swimbirhi, a riha a tlhela a khotsiwa;
d loko wu ri nandzu lowu vuriweke eke xiyenge xa 98av, xupuriwa hi nkhavi lowu nga vekiwaka hi huvo ya majistarata eka nandzu wo fana na wona;
e loko wu ri nandzu lowu vuriweke eke xiyenge xa 98avi na vii, hakela ndziho lowu nga hundziki R100 000;
f loko wu ri nandzu lowu vuriweke eke xiyenge xa 98c, hakela ndziho lowu nga hundziki R500 000 siku rin?wana ni rin?wana leri munhu yeloye a yaka mahlweni ni ku tshova swilaveko leswi vuriweke;
g loko munhu a khomeriwe nandzu wihi kumbe wihi ku ya hi Nawu lowu laha nxupulo wu nga vekiwangiki wu twala wu nga kanakanisi, hakela ndziho kumbe ku khotsiwa nkarhi lowu nga hundziki tin?hweti ta tsevu kumbe ku endla ha swimbirhi a riha a tlhela a khotsiwa; naswona
Handle ka swin?wana leswi kanetaka eka nawu wun?wanyana, huvo ya majistarata yi nga xupula munhu hi ndziho wun?wana ni wun?wana lowu vekiweke eka Nawu lowu.
Vumaki/ntirho wo hundzuluxa swicelwa
 Holobye u fanele, exikarhi ka malembe ya ntlhanu kusukela siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha ?
a endzhaku ka ku burisana na Holobye wa swa Tiyindlu, a hluvukisela vumaki bya swicelwa swiyimo/switandati swa xiyimo xa mahanyele; no b hluvukisa tsalwa ra maendlele lamanene eka vumaki bya swicelwa laha Rhiphabuliki.
a Ku tiyisisa leswaku ku fikeleriwa swikongomelo swa Mfumo swo lulamisa ku nga ringani ka swilo hi tlhelo ra matimu, mahanyele ya vanhu na swa ikhonomi tani hilaha swi vekiweke hakona eka Vumbiwa, Holobye u fanele exikarhi ka tin?hweti ta tsevu kusukela siku leri nawu lowu wu sungulaka ku tirha ha rona, a hluvukisa Tsalwa ra Timfanelo leri andlariweke hi ku nava leri haverisaka matimba eka swa vanhu na ikhonomi, leswi swi nga ta nyika rimba, swipakaniso na tafula ra nkarhi ro nghenisa eka vumaki bya swicelwa, maAfrika-Dzonga lama ku ya hi matimu a ya nga khataleriwi, na ku pfumeta maAfrika-Dzonga yo tano ku vuyeriwa hi ku dyela eka switirhisiwa swa migodi na swicelwa.
c Tsalwa ra Timfanelo ri fanele ri andlala kahle, ehenhla ka swin?wana ni swin?wana, leswaku swilo leswi swi vuriweke eka 2c, d, e, f na i swi nga fikeleriwa njhani.
Ku thoriwa ka kontiraka
Loko n?wini wa mfanelo kumbe mpfumelelo a thola munhu un?wana kumbe kontiraka yi ta endla ntirho wihi kumbe wihi eka ndhawu leyi nga endzeni ka mindzilikano ya mphiselo, migodi, njhongelo, mbalango, ntshovelo kumbe ndhawu yo hlayisela, sweswi swi nga vaka xiswona, n?wini yeloye u tama a ha ri ni vutihlamuleri byo landzelela nawu lowu.
Ku hundzuluxiwa ka timfanelo, tiphomete, minongonoko na makungu
Nongonoko wa ntirho wa mpfumelelo wa mphiselo, mfanelo ya mbalango, mfanelo yo cela, phomete yo cela, phomete ya vuhlayiselo, phomete ya ntirhisano wa xithekinikali, phomete ya mphiselo, mfanelo ya mbalango na mfanelo ya ntshovelo; nongonoko wa ntirho wo cela migodi, nongonoko wa mafambiselo ya swa mbangu, na kungu ra mafambisele ya swa mbangu a swi cinciwi kumbe ku hundzuluxiwa (ku katsa ni ku engetela ndhawu kumbe hi ku engetela swicelwa kumbe xiphemu kumbe swiphemu kumbe minsomo, swirho leswi nga endliwa swicelwa, kumbe mintlhandlekelo (strata) leyi hi nkarhi wa kona yi nga riki nhlokomhaka ya swona) handle ka mpfumelelo ya Holobye.
Ku rhumisa no nyika van?wana mintirho
 Holobye a nga swi kota ku rhumisa hi ku hundzisela matimba wahi kumbe wahi lama a nyikiweke wona ehansi ka Nawu lowu, handle ka matimba yo endla swinawana swo lawula kumbe ku langutana ni mhaka yo tivilerisa hi ku landza xiyenge xa 96, eka Mufambisi-Angarhela, Mininjhere wa Xifundza, kumbe mutirhi un?wana ni un?wana, ku ya hi swilaveko leswi a nga swi vekaka, hi ku tsala.
Holobye a nga swi kota ku loko a rhumisa hi ku nyika matimba kumbe ntirho wihi kumbe wihi ehansi ka xiyenege-ntsongo xa 1, ku lerisa leswaku ntirho wolowo wu tlhela wu hundzuseriwa eka un?wana hi loyi a rhumiweke hi Holobye.
Mufambisi-Angarhela, Mininjhere wa Xifundza, kumbe mutirhi un?wana ni un?wana loyi matimba ya haverisiweke yena kumbe loyi ntirho wu nga nyikiwa yena ehansi ka Nawu lowu, a nga swi kota, hi ku tsala kunene, ku hundzisela-vu ntirho wolowo eka mutirhi un?wana ni un?wana.
Holobye, Mufambisi-Angarhela, Mininjhere wa Xifundza, kumbe mutirhi un?wana ni un?wana a nga swi kota ku ri nkarhi wun?wana ni wun?wana a-
a tlherisela endzhaku vurhumiwa kumbe a teka ntirho lowu a a wu nyike un?wana hi ku landza xiyengentsongo xa 1, 2 kumbe 3, sweswi swi nga ta va swi ri xiswona; no b tlherisela endzhaku kumbe ku hundzuluxa xiboho xihi kumbe xihi lexi endliweke hi munhu loyi a endlaka ntirho kumbe ku tirhisa matimba lama a haverisiweke wona hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 1, 2 kumbe 3, sweswi swi nga ta va swi ri xiswona;
Holobye, Mufambisi-Angarhela, Mininjhere wa Xifundza, kumbe mutirhi un?wana ni un?wana a nga tekeriwi matimba hambi yo va wahi kumbe ku pfumeleriwa ku ka a nga endli ntirho lowu a nyikiweke wona kumbe lowu a wu nyikeke van?wana.
Mfanelo yo jongela ya ndzhangelo (preferent) exikarhi ka vaaki
 Vaaki van?wana ni van?wana lava tsakelaka ku kuma mfanelo leyi rhangelaka ta van?wana to jongela kumbe ku cela xicelwa xihi kumbe xihi na misava leyi nga tsarisiwa kumbe leyi nga ta tsarisiwa hi vito ra vaaki volavo, va fanele va rhumela xikombelo xa vona eka Holobye.
Holobye u fanele a va nyika mfanelo yoleyo ya ndzhangelo loko vaaki va swi kota ku kombisa prove leswaku-
a mfanelo ya kona yi ta tirhisiwa ku nghenisa xandla eka nhluvukiso na ku tlakusa rihanyo ra vaaki volavo;
b vaaki va tisile makungu ya nhluvukiso, lama kombaka ndlela leyi mfanelo yoleyo yi nga ta tirhisiwa hi yona;
c mpfuno lowu languteriweke eka phurojeke leyi ya njhongelo na ku cela yi ta va ya vaaki volavo; na d vaaki va swi kota ku fikelela switirhisiwa swa xithekinikali na swa timali ku va va tirhisa mfanelo yoleyo.
Mfanelo ya ndzhangelo leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge lexi-
a yi ta tirha nkarhi lowu nga hundziki malemebe ya ntlhanu naswoan yi nga pfuxetiwa leswaku yi tlhela yi tirha malembe man?wana lama nga hundziki ya ntlhanu; no b yi lawuriwa hi swilaveko na swinawana leswi vekiweke.
Mfanelo leyi ya ndzhangelo leyi vuriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1, yi ta nyikiwa eka tindhawu laha mfanelo ya njhongelo, mfanelo yo cela, phomete yo cela, phomete yo hlayisela, mfanelo ya ntshovelo, mfanelo ya mbalango, phomete ya ntirho wa xithekinikali kumbe ya mphiselo se yi nyikiweke.
N?wini wa misava kumbe loyi a tshamaka eka yona hi nawu a nga ha kumeki
 Loko mukomberi wa mfanelo, phomete kumbe mpfumelelo, loyi a faneleke a tivisa ni ku burisana ni n?wini wa misava kumbe loyi a tshamaka eka yona hi nawu, ku nga misava leyi mukomberi a vulavulaka hi yona hi ku landza swinawana leswi faneleke swa Nawu lowu, a tivisa Mufambisii wa Xifundza leswaku, n?wini wa misava kumbe loyi a tshamaka eka yona hi nawu-
a a nga kumeki hi ku olova; kumbe b u lovile naswona ku hava mudyandzhaka loyi a kumiwaka hi ku olova.
Handle ko tekela enhlokweni leswi swi nga vaka swi vuriwa hi wun?wana nawu, Mufambisi wa Xifundza, loko a kuma xikombelo xo tsariwa na loko ku hakeriwile ntsengo wo endla xikombelo, a nga-
a nyika mukomberi mpfumelelo yo vekela xitiviso endhawini leyi vonakaka emisaveni yoleyo ivi a nghena eka ndhawu leyi xikombelo xi endleriwaka yona; no b vekela munhu wo tano swinawana na swilaveko leswi Mufambisi wa Xifundza a vonaka swi fanerile.
 Holobye a nga swi kota, hi ku nyika xitiviso eka Gazete, ku ntshunxa xirho xihi kumbe xihi xa mfumo eka swilaveko swa swiyenge swa 16, 20, 22 na 27 mayelana ni nghingiriko wun?wana ni wun?wana wo susa xicelwa xihi kumbe xihi ku endlela ku aka patu, ku aka madamu kumbe ku endla swin?wana leswi nga voniwaka eka xitiviso xo tano.
Hambileswi ku nga na xiyenge xa 1, xirho xa mfumo lexi ntshunxiweke hi ndlela leyi xi fanele xi yisa nongonoko wa swa mbangu wu ta amukeriwa hi ku landza xiyenege xa 394.
N?wini wa misava kumbe munhu wihi na wihi loyi a tshamaka eka yona hi nawu loyi a tekaka sava, maribye, matamba, swiribyana gravel kumbe vumba a ya swi tirhisa eka vurimi kumbe ku antswisa mayelana ni misava yoyoleyo, kumbe ku hluvukisa swa vaaki va ndhawu yoleyo, wa ntshunxiwa eka swinawana na swilaveko swa xiyenge-ntsongo xa 1 ntsena loko sava, maribye, matamba, swiribyana gravel kumbe vumba swi nga yi swi ya xavisiwa kumbe ku cukumetiwa.
Swinawana
 Holobye a nga, hi ku nyika xitiviso eka Gazete, endla swinawana mayelana ni-
a i ku hlayisiwa ka mbangu lowu nga emayinini kumbe ntirho wa mayini wun?wana ni wun?wana kumbe ekusihi na wona;
ii mafambisele ya nkucetelo wa ku cela kun?wana ni kun?wana eka mbangu lowu nga emayinini kumbe ekusuhi na wona;
iii ku pfuxetiwa ka tindhawu laha misava yi nga kavanyetiwa hi leswi fambelanaka ni ku jongela kumbe mintirho ya ku ceriwa ka migodi;
iv ku sivela, ku lawula na ku lwa ni nthyakiso wa moya, misava, malwandle kumbe mati man?wana, ku katsa ni mati ya le misaveni laha nthyakiso wa kona wu fambelanaka ni mintirho ya ku jongela kumbe yo cela migodi;
v ku humesa swa timali hi n?wini wa mfanelo yihi kumbe yihi, phomete kumbe mpfumelelo ya ku tirhisa nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu;
vi ku sunguriwa ka tinkota mayelana ni ku tirhisa nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu na ku lawuriwa ka tinkota to tano hi Ndzawulo;
vii ku teka vutihlamuleri hi mfumo kumbe ku tirhisana ni un?wana ku teka vutihlamuleri eka timfanelo leti tumbulukaka eka swinawana leswi vumbiweke ehansi ka swiyenge-ntsongo swa i, ii, iii na iv swa ndzimana leyi; na viii ku landzelela na ku kambela minongonoko ya mafambisele ya swa mbangu;
b ku tirhiwa , ku hleriwa, ku tirhisa kumbe ku fambisiwa ka xiceriwa xin?wana ni xin?wana.
c Maendlelo mayelana ni mfanelo yihi kumbe yihi, phomete kumbe mpfumelelo leyi humesiweke kumbe leyi nyikiweke hi ku landza Nawu lowu;
d Mali leyi hakeleriwaka mfanelo yin?wana ni yin?wana, phomete kumbe mpfumelelo leyi humesiweke kumbe ku nyikiwa hi ku landza Nawu lowu;
e Mali leyi hakeleriwaka ku tivilerisa kwihi na kwihi loku languteriweke eka Nawu lowu;
f Xivumbeko xa xikombelo xin?wana ni xin?wana lexi nga lavaka ku endliwa kumbe lexi faneleke ku endliwa ku ya hi Nawu lowu na ya ku pfumela kun?wana ni kun?wana kumbe tsalwa leri lavekaka loko ku yisiwa xikombelo xa kona, na timhaka kumbe vuxokoxoko lebyi byi faneleke ku famba na xikombelo xo tano;
g Xivumbeko, swilaveko, ku humesa, ku pfuxeta, ku tshika, ku yimisa kumbe ku herisa nongonoko wihi kumbe wihi wa mafambisele ya swa mbangu, phomete, layisense, xitifikheti, mpfumelelo, rhasiti kumbe tsalwa rin?wana leri nga fanelaka ku humesiwa, ku nyikiwa, ku amukeriwa, ku laveka kumbe ku pfuxetiwa hi ku landza Nawu lowu;
h Xivumbeko xa rejistara yin?wana ni yin?wana, rhekhodo, xitiviso, pulani ya mpfapfarhuto kumbe timhaka leti nga ta hlayisiwa, ti nyikiwa, ti hangalasiwa kumbe ti yisiwa hi ku landza kumbe hi swikongomolo swa Nawu lowu;
i Ntshimbiso eka ku fambisiwa ka xicelwa xin?wana ni xin?wana kumbe ku xi tirhisa hi xikongomelo lexi nga boxiwa kumbe hi ndlela yin?wana ni yin?wana leyi nga vekiwa kumbe hi xikongomelo xihi kumbe xihi kumbe hi ndlela yihi kumbe yihi handle ka leyi yi nga vuriwa;
j Ku pimeriwa kumbe ku lawula mayelana ni ku fambisa kumbe ku tirhisa xicelwa xihi kumbe xihi hi ku angarhela;
k Mhaka yin?wana ni yin?wana leyi yi nga, kumbe leyi yi faneleke ku lawuleriwa hi ku landza nawu lowu; na l Mhaka yin?wana ni yin?wana leyi malawulele ya yona ya nga lavekaka kumbe ya nga pfunaka ku fikelela swikongomeloo swa Nawu lowu.
Ku hava swinawana leswi nga endliwaka hi Holobye mayelana ni timali ta mfumo kumbe mali leyi nga tirhisiwaka handle ka loko a tirhisana na Holobye wa swa Timali.
Xinawana xin?wana ni xin?wana lexi endliwaka ehansi ka xiyenge lexi xi nga vula leswaku munhu un?wana ni un?wana loyi a xi tshovaka kumbe a tsandzeka ku xi landzelela, u na nandzu naswona loko a khomiwa u ta xupuriwa hi ku rihisiwa kumbe a khotsiwa tin?hweti leti nga hundziki tin?hweti ta tsevu.
Eka ku senga kun?wana ni kun?wana ehansi ka Nawu lowu, xitatimende xin?wana ni xin?wana, xinghenisiwa (entry) kumbe timhaka eka kumbe hi buku yihi kumbe yihi, makungu, rhekhodo kumbe tsalwa rin?wana ra amukeriwa tani hi vumbhoni lebyi eneleke bya timhaka leti nga eka rona kumbe leti vuriwaka hi rona hi munhu loyi a ri endleke, a ri nghenisa, a rhekhoda kumbe ku ri veka.
Nawu wu boha mfumo
Nawu lowu wu boha mfumo ntsena loko swi ta eka nandzu wa vugevenga.
Ku herisiwa na ku hundzuluxiwa ka milawu, na swilaveko swa ku hundzuka
Hi ku landza Xedulu ya 2, milawu leyi vuriweke eka xedulu ya 1 ya herisiwa hi nomu lowu kumbe ku hundzuluxiwa ku fika eka mpimo lowu andlariweke eka kholomo ya vunharhu ya xedulu ya 1.
 Nawu lowu wu vuriwa Nawu wa Nhluvukiso wa Swikumiwa swa swicelwa na swa Petiroliyamu wa 2002, naswona wu sungula ku tirha hi siku leri vekiweke hi Presidente hi ku swi tsala eka Gazete.
Masiku yo hamabana ya nga vekiwa hi ku landza swilaveko leswo hambana swa Nawu lowu.
XEDULU YA 1
KU HERISIWA KUMBE KU HUNDZULUXIWA KA MILAWU (LAWS)
Xiyenge xa 110
No. na lembe ra Nawu (Act)
Vito ro koma
Muxaka wa ku herisiwa kumbe ku hundzuluxiwa
Nawu wa 47 wa 1937
Nawu wa Ntsariso wa Mintirho, 1937
Ku herisiwa ka swiyenge swa 3 (m), (n), (o), 17 (b), 70 ku ya eka 74ter, 84, 85 na 90 (a), (c) na (e).
Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 67 hi ku sula marito ?kumbe eka ntirho wo herisa timfanelo eka swicelwa?.
Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 90(a) hi ku sula marito ?mfanelo eka swicelwa?.
Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 102 hi-
a ku suriwa ka ndzimana ya a eka nhlamuselo ya ?nhundzu leyi nga sukiki?; na b ku suriwa ka ?kontiraka yo jongela?.
Nawu wa 50 wa 1956
Nawu wo hundzuluxa wa milawu (laws) yo angarhela
Ku herisiwa ka xiyenge xa 3 na xa 4
Nawu wa 96 wa 1969
Nawu wo Tekela Timfanelo ta Swicelwa (Lokixi), 1969
Hinkwawo.
Nawu wa 29 wa 1996
Nawu wa Rihanyo na Vuhlayiseki bya le Migodini, 1996
Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 102 hi ku siva nhlamuselo leyi landzelaka ya ?ndhawu yo cela migodi?; ?'ndhawu yo cela migodi? swi vula ndhawu ya njhongelo, ndhawu yo cela, ndhawu yo hlayisela, ndhawu ya mbalango na ndhawu ya ntshovelo tani hilaha yi nga hlamuseriwa hakona eka xiyenge xa 1 loko xi hlayiwa na xiyenge xa 65 (b) xa Nawu wa Nhluvukiso wa Switirhisiwa swa Petiroliyamu, 2002 (Nawu wa ?wa 2002).
Nawu wa 57 wa 1976
Nawu wa Tiphaka ta Tiko, 1976
Ku susiwa ka xin?wana ni xin?wana lexi vulavulaka hi timfanelo ta swicelwa eka swiyenge swa 2A, 2C, 2D, 3 na 3A.
Nawu wa 39 wa 1979
Nawu wo Lawula Misava wa le Bophutatswana, 1979
Ku susiwa ka xiyenge xa 16 .
Nawu wa 6 wa 1986
Nawu wo Lawula Misava wa le Vhenda, 1986
Ku susiwa ka xiyenge xa 16 .
Nawu wa 50 wa 1991
Nawu wa Swicelwa, 1991
Hinkwawo, handle ka nhlamuselo ya ?ntsopfu wo saseka? na ?ntsopfu wo saseka wo ka wu nga tirhiwangi? eka xiyenge xa 1 na Kavanyisa ka XVI ka Nawu wa Timfanelo ta Migodi, 1967 na handle ka nhlamuselo ya ?Sonto? eka xiyenge xa 9 xa Nawu wa Migodi na Mintirho wa 1956
Nawu wa 47 wa 1994
Nawu wo cinca matirhele ya swa Swicelwa na Ntamu, 1994
Hinkwawo.
Nawu wa 3 wa 1996
Nawu wo Cinca swa Misava ( ya Vatirhela-vutshamo), 1996
Ku susiwa ka leswi swi vulaka timfanelo ta swicelwa eka xiyenge xa 2 
Nawu wa 94 wa 1998
Nawu wa ku hundzuluxa Yin?wana ya Milawu ya Matiko-xikaya, 1998
Xiyenge xa 6.
Nawu wa 107 wa 1998
Nawu wa Mafambisele ya swa Mbangu swa Tiko, 1998
Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 36 hi ku susa vu-'loko? (proviso) bya xiyenge-ntsongo xa .
Nawu wa 8 wa 1997
Nawu wa Mbalango wa Misava
Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 1 hi ku-
a ku susiwa ka ndzimana ya d ya nhlamuselo ya ?n?wini?;
b ku siviwa ka nhlamuselo ya ?-avela? ya nhlamuselo leyi landzelaka:
ndzi 'avela??, mayelana ni misava, [na timfanelo eka swicelwa] swi vula nkavelo lowu nga avanyisiwangiki;?.
Nawu wa
Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 29 hi ku-
a siviwa eka xiyenge-ntsongo xa 2 ka ndzimana ya c ya ndzimana leyi landzelaka:
c vini va timfanelo ta kunene [handle ka timfanelo ta swicelwa] eka xiphemu xa misava kumbe misava leyi nga kusuhi na swona lava timfanelo ta vona a ti ta onhiwa swinene hi mavekele ya tipakani kumbe mindzilikano leyi tsemiweke; na?;
b hi ku siviwa eka xiyenge-ntsongo xa 2 ka ndzimana ya ii ya vu-?loko? bya ndzimana ya d eka ndzimana leyi landzelaka:
ii mayelana ni xiphemu lexiya xa misava, kumbe misava yin?wana ni yin?wana leyi nga kusuhi, [kumbe timfanelo tihi kumbe tihi eka swicelwa leswi nga eka xivandla xexo xa misava] kumbe tin?wana ni tin?wana timfanelo leti khomiweke hi vini vambirhi kumbe ku tlula, kumbe lava va nga ni xiavo, swi ta enela loko ntwanano wu sayiniwa hi vini kumbe lava nga ni xiavo lava nga riki na hansi ka nharhu-xa-mune wa minkavelo eka xivandla xolexo xa misava kumbe timfanelo, sweswi swi nga vaka swi ri xiswona;? na c hi ku susa xiyenge-ntsongo xa 2 xa Ndzimana ya iii ya vu-loko proviso bya ndzimana ya d.
Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 34 hi ku siva eka xiyenge-ntsongo xa vu-loko (proviso) bya ndzimana ya (b) bya vu-loko (proviso) lebyi landzelaka:
Ntsena loko mayelana ni xivandla xa misava lexo xi nga kusuhi, [kumbe timfanelo tihi kumbe tihi to fikelela swicelwa mayelana ni misava leyi valangiwaka] kumbe timfanelo tihi kumbe tihi ta kunene leti khomiweke hi vini kumbe lava nga ni minkavelo vambirhi kumbe ku tlula, swi ta enela loko ntwanano wu sayiniwile hi vini kumbe lava nga ni minkavelo leyi nga riki ehansi ka 75% eka xivandla xexo xa misava kumbe timfanelo teto, sweswi swi nga vaka swi ri xiswona; na?.
XEDULU YA 2
KU LULAMISELA NKARHI WO CINCA
Tinhlamuselo
Eka Xedulu leyi, handle ka loko matirhisele ya vula swin?wana-
i ?n?wini? mayelana ni mfanelo ya nkarhi luwa wa khale, swi vula munhu loyi mfanelo yo tano yi tiviwaka yi nyikiwile yena kumbe loyi a yi khomeke kumbe ku tiviwa a yi khomile, kumbe mudya-ndzhaka wa yena hi mfanelo loko Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha;
ii ?Nawu wa Swicelwa? swi vula Nawu wa swicelwa wa 1991 Nawu wa 50 wa 1991;
iii ?Mfanelo ya Migodi wa xikhale? swi vula ku hirhisa kwihi ni kwihi ka migodi, mpfumelelano yo cela, layisense yo londza, mpfumelelo yo cela kumbe mfanelo leyi nga xaxametiwa eka Tafula ra 2 ra Xedulu leyi se a yi tirha ku nga si fika siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha naswona leyi mintirho ya migodi yi endliwaka hi ku landza yona;
iv ?Mfanelo ya njhongelo wa xikhale? swi vula ku hirhisa kun?wana ni kun?wana, mpfumelelo, phomete kumbe layisense, na timfanelo ta kona, leswi xaxametiweke eka tafula ra 1 ra Xedulu leyi leswi se a swi tirha ku nga si fika siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha naswona leyi njhongelo wu endliwaka hi ku landza yona;
v ?Mfanelo ya Tshamelo ra xikhale? swi vula mfanelo ya xikhale ya swa migodi, mfanelo ya njhongelo ya xikhale, kumbe mfanelo ya xikhale leyi nga tirhisiwangiki, sweswi swi nga vaka swi ri xiswona;
vii ?Vuhirhisi-ntsongo bya OP26? swi vula ku hirhisa ehenhla ka ku hirhisa, loku kumekaka hi ku landza xivulwana xa 15 1 xa ku hirhisa ka njhongelo loku nyikiweke Soekor Pty Ltd hi ku landza xiyenge xa 141b xa Nawu wa Timfanelo ta migodi wa 1967, lowu tsarisiweke eka Hofisi ya Mintirho ya Migodi hi ti 5 Mawuwani 1967 ehansi ka nomboro ya OP26 ku katsa na leswi swi nga hundzuluxiwa leswi nga tama swa ha tirhisiwa hi ku landza xiyenge xa 441aii xa Nawu wa Swicelwa;
viii ?Mfanelo ya Xikhale leyi nga tirhisiwangiki? swi vula mfanelo yin?wana ni yin?wana, vun?wini, phomete kumbe layisense, leswi xaxametiweke eka tafula ra 3 ra Xedulu leyi, leyi ku ya hi yona a ku nga endliwi njhongelo kumbe ku cela ku nga si sungula ku tirha nawu lowu.
Swikongomelo swa Xedulu
Swikongomelo swa Xedulu leyi, ku engetela eka leswi swi languteriweke eka xiyenge xa 2 xa Nawu, i ku-
a tiyisisa leswaku vuhlayiseki bya nkarhi wa misava lowu munhu a pimeriweke wona byi sirhelelekile hi tlhelo ra mintirho leyi endliwaka ya njhongelo, mbalango, ku cela, na ntshovelo;
b nyika n?wini wa mfanelo ya xikhale, na wa mfanelo ya OP26 nkarhi wo famba hi Nawu lowu; no c kurisa tindlela to endla leswaku vanhu va fikelela hi ku ringana switirhisiwa swa swicelwa na petiroliyamu ya tiko.
Swikombelo swa njhongelo na migodi leswi swa ha yimeleke swo karhi
 Xikombelo xin?wana ni xin?wana xa phomete ya njhongelo, ku haverisiwa matimba ya swa migodi, mpfumelelo yo jongela, mpfumelelo yo cela migodi kumbe mpfumelelo yo susa no fambisa swicelwa lexi xi nghenisiweke hi ku landza xiyenge xa 13, 22, 27, 79, kumbe 83 xa Nawu lowu, sweswi swi nga vaka swi ri xiswona.
Loko xikombelo xin?wana ni xin?wana lexi languteriweke eka ximhakana xa 1 xi nga xurhisi swilaveko swa Nawu lowu, Mufambisi wa Xifundza loyi xivandla xa misava lexi ku endleriwaka xona xikombelo xi welaka eka xifundza xa yena, u fanele a letela mukomberi ku tisa timhaka leti kayivelaka exikarhi ka masiku ya 120 kusukela siku leri a leteriweke hi rona.
Nongonoko wihi kumbe wihi wa mafambisele ya swa mbangu lowu tiseriweke ku amukeriwa hi ku landza xiyenge xa 391 xa Nawu wa Swicelwa lowu a wu nga si amukeriwa loko Nawu lowu wu sungula ku tirha wu fanele wu tekiwa tani hiloko wu nghenisiwile hi ku landza xiyenge xa 39 xa Nawu lowu.
Loko nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu wu nga xurhisi swilaveko swa Nawu lowu, Mufambisi wa Xifundza loyi xivandla xa misava lexi nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu xi welaka eka xifundza xa yena, u fanele a letela n?wini wa misava ku rhumela timhaka leti ti kayivelaka.
Ku yisa emahlweni Mintirho ya Mbalango
 Vuhirhisi-ntsongo byihi kumbe byihi lebyi se a byi tirha ku nga si sungula Nawu lowu byi ya emahlweni ni ku tirha hi ku landza swilaveko na swinawana leswi vekiweke loko byi nyikiwa ku fikela loko byi herisiwa kumbe byi heleriwa hi nkarhi kumbe ku fikela hi 30 Khotavuxika 2007, sweswo swi nga ta hatla swi fika.
N?wini un?wana ni un?wana wa vuhirhisi-ntsongo lebyi languteriwaka eka mhaka-ntsongo ya 1 loyi a tsakelaka ku cinca vuhirhisi-ntsongo byi va mfanelo ya mbalango hi ku landza swilaveko swa Nawu lowu, u fanele a nghenisa xikombelo vuhirhisi-ntsongo byolebyo leswaku byi ya cinciwa eka hofisi ya vuyimeri lebyi langhiweke xikan?we ni-
a vuxokoxoko bya n?wini;
b mpfampfarhuto wa pulani kumbe xifaniso lexi kombaka xivandla lexi ku cinca ku laveriwaka xona, ndhawu leyi yi nga fanelangiki ku hundza leyi a nga na yona hi vukulu;
c xitatimende lexi kombaka nkarhi lowu a nga endla hi wona mintirho ya mbalango ku nga si fika siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha hi rona;
d timhaka leti kombaka loko vuhirhisi-ntsongo bya OP26 a xaveriwe byona hi xikweleti xa banki kumbe loko ku ri na leswi swi byi tikiselaka hi ndlela ya ku tsarisiwa eka Hofisi yo tsarisa Vun?wini Title Deeds Office kumbe Hofisi ya Vun?wini bya Migodi Mining Titles office.
e Xitatimende lexi andlalaka swilaveko na swinawana leswi tirhisiwaka eka vuhirhisi-ntsongo byolebyo;
f Vuhirhisi-ntsongo bya xisungusungu na nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu, kumbe tikhopi leti nga tiyisisiwa ku va ta ntiyiso;
g Xitshembiso lexi vulaka leswaku, na xitatimende lexi andlalaka hilaha, n?wini wa vuhirhisi-ntsongo a nga ta humelerisa swikongomelo leswi vuriweke eka xiyenge xa 2d na 2f; na h Xihlambanyo xa vumbhoni lexi tiyisisaka leswaku n?wini u karhi ku endla kumbe a a ri karhi a endla mintirho ya mbalango eka xivandla xa misava lexi ku cinca ku kombeleriwaka xona a tlhela a andlala minkarhi leyi mintirho ya mbalango a yi endliwa hi yona na mbuyelo wa kona.
Holobye u fanele a cinca vuhirhisi-ntsongo loko n?wini-
a a xurhisile swilaveko swa mhaka-ntsongo ya 2;
b a endla mbalango eka vuhirhisi-ntsongo lebyi ku vulavuriwaka hi byona;
c a kombisa leswaku u ta ya emahlweni ni ku endla mintirho ya mbalango endzhaku ka loko mfanelo yoleyo yi cinciwile; no d a hakerile ntsengo lowu vekiweke wo cinca hi wona.
Ku hava swilaveko kumbe swinawana leswi swi nga ta tama swa ha tirha loko swi kanetana ni swilaveko swa Vumbiwa kumbe swa Nawu lowu.
N?wini u fanele a nghenisa mfanelo leyi cinciweke ehansi ka ximhakana xa 3 exikarhi ka masiku ya 90 kusukela siku leri a kumeke xitiviso xa ku cinca loku eka Hofisi ya Vun?wini bya Migodi leswaku yi ya tsarisiwa, xikan?we na le ka Hofisi ya Mintwanano Deeds Office kumbe eka Hofisi ya Vun?wini bya Migodi ku ya sula ntsariso wa vuhirhisi-ntsongo bya OP26, ku ya hi leswi swilo swi nga ta va swi ri xiswona.
Ntsariso lowu languteriweke eka ximhakana xa 5 wu fanele wu endliwa ku nga si hundza tin?hweti ta tsevu kusukela eka siku leri vuhirhisi-ntsongo byi nga cinciwa naswona swi fanele swi endliwa xikan?we na ku surisa ntsariso wa vuhirhisi-ntsongo eka Hofisi ya Vun?wini bya Migodi.
Loko ku kala ku cinciwa vuhirhisi-ntsongo, ku tsarisiwa mfanelo ya mbalango leyi yi cinceriweke eka yona, vuhirhisi-ntsongo bya fa.
Loko n?wini a tsandzeka ku nghenisa vuhirhisi-ntsongo leswaku byi ya cinciwa ku nga si hela nkarhi lowu wu vuriweke eka ximhakana xa 1 vuhirhisi-ntsongo bya fa.
Ku yisiwa emahlweni ka Mintirho ya Ntshovelo
 Vuhirhisi-ntsongo byihi kumbe byihi lebyi se a byi tirha ku nga si sungula Nawu lowu byi ya emahlweni ni ku tirha malembe ya ntlhanu kusukela siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha, hi ku landza swilaveko na swinawana leswi vekiweke loko byi nyikiwa.
N?wini un?wana ni un?wana wa vuhirhisi-ntsongo lebyi languteriwaka eka ximhakana xa 1 loyi a tsakelaka ku cinca vuhirhisi-ntsongo byi va mfanelo ya ntshovelo ku ya hi Nawu lowu, u fanele a nghenisa xikombelo xa vuhirhisi-ntsongo byolebyo leswaku byi ya cinciwa eka hofisi ya vuyimeri lebyi langhiweke xikan?we ni-
a vuxokoxoko bya n?wini;
b mpfampfarhuto wa pulani kumbe xifaniso lexi kombaka xivandla lexi ku cinca ku laveriwaka xona, ndhawu leyi yi nga fanelangiki ku hundza leyi a nga na yona hi vukulu;
c xitatimende lexi kombaka nkarhi lowu a nga endla hi wona mintirho ya mbalango ku nga si fika siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha hi rona;
d xitatimende lexi kombaka nkarhi lowu mfanelo ya ntshovelo yi laveriwaka wona swi seketeriwa hi nongonoko wa Ntirho wa Migodi;
e Xihlambanyo xa vumbhoni lexi tiyisisaka leswaku n?wini u karhi ku endla kumbe a a ri karhi a endla mintirho ya mbalango eka xivandla xa misava lexi ku cinca ku kombeleriwaka xona a tlhela a andlala minkarhi leyi mintirho ya mbalango a yi endliwa hi yona;
f makungu lama vekiweke ya swa vanhu na mintirho;
h xitatimende lexi andlalaka swilaveko na swinawana leswi tirhisiwaka eka vuhirhisi byolebyo;
i Vuhirhisi bya xisungusungu na nongonoko lowu amukeriweke wa mafambisele ya swa mbangu, kumbe tikhopi leti nga tiyisisiwa ku va ta ntiyiso; na j xitshembiso lexi vulaka leswaku, na xitatimende lexi andlalaka hilaha , n?wini wa vuhirhisi-ntsongo a nga ta humelerisa swikongomelo leswi vuriweke eka xiyenge xa 2d na 2f;
Holobye u fanele a cinca vuhirhisi loko n?wini-
a a xurhisile swilaveko swa ximhakana xa 2;
b a tshovela petiroliyamu hi vuhirhisi lebyi ku vulavuriwaka hi byona;
c a kombisa leswaku u ta ya emahlweni ni ku endla mintirho ya ntshovelo endzhaku ka loko mfanelo yoleyo yi cinciwile; naswona d a hakerile ntsengo lowu vekiweke wo cinca hi wona.
Ku hava swilaveko kumbe swinawana leswi swi nga ta tama swa ha tirha loko swi kanetana ni swilaveko swa Vumbiwa kumbe swa Nawu lowu.
N?wini u fanele a nghenisa mfanelo leyi cinciweke ehansi ka ximhakana xa 3 exikarhi ka masiku ya 90 kusukela siku leri a kumeke xitiviso xa ku cinca loku eka Hofisi ya Vun?wini bya Migodi leswaku yi ya tsarisiwa, xikan?we na le ka Hofisi ya Mintwanano Deeds Office kumbe eka Hofisi ya Vun?wini bya Migodi ku ya sula ntsariso wa vuhirhisi bya OP26, ku ya hi leswi swilo swi nga ta va swi ri xiswona.
Loko xikweleti xa le banki xi tsarisiwile ku ya hi Nawu wa Ntsariso wa Mintwanano wa 1937 Nawu wa 47 wa 1937, kumbe Nawu wa Ntsariso wa Mintirho ya Migodi wa 1967 Nawu wa 16 wa 1967, ehenhla ka vuhirhisi lebyi mfanelo ya ntshovelo leyi byi hundzuluxeriweke eka yona yi fanele ku tsarisiwa ku ya hi xikweleti xexo xa le banki mortgage bond naswona mutsarisi loyi a faneleke u ta tsalatsala leswi faneleke eka tsalwa rin?wana ni rin?wana leri faneleke na ku tsala leswi lavekaka eka rhejisitara rakwe ku endlela leswaku ximhakana lexi xi tirha, handle ka ku hakeriwa ka mali yo hundzisa, mali ya xigandlu, na timali to tsarisa.
Loko ku kala ku cinciwa vuhirhisi, ku tsarisiwa mfanelo ya ntshovelo leyi yi cinceriweke eka yona, vuhirhisi-ntsongo bya fa.
Loko n?wini a tsandzeka ku nghenisa vuhirhisi leswaku byi ya cinciwa ku nga si hela nkarhi lowu wu vuriweke eka ximhakana xa 1 vuhirhisi-ntsongo bya fa.
Ku yisa emahlweni mfanelo ya njhongelo ya xikhale
 Hi ku landza swimhakana swa na , mfanelo yin?wana ni yin?wana ya njhongelo ya xikhale leyi se a yi tirha ku nga si sungula Nawu lowu yi ya emahlweni ni ku tirha malembe mambirhi kusukela siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha, hi ku landza swilaveko na swinawana leswi vekiweke loko mfanelo leyi yi humesiwa.
N?wini wa mfanelo ya njhongelo ya xikhale u fanele a nghenisa xikombelo xa ku cinca hi nkarhi lowu vekiweke eka ximhakana xa 1 eka Hofisi ya Mufambisi wa Xifundza loyi xivandla xa misava lexi ku vulavuriwaka hi xona xi welaka eka xifundza xa yena xikan?we na-
a vuxokoxoko lebyi vekiweke bya n?wini;
b mpfampfarhuto wa pulani kumbe xifaniso lexi kombaka xivandla xa njhongelo lexi ku cinca ku laveriwaka xona, lexi xi nga fanelangiki ku hundza lexi a nga na mfanelo ya xona ya xikhale hi vukulu;
c vito ra xicelwa kumbe ntlawa wa swicelwa leswi a nga na mfanelo ya swona ya njhongelo ya xikhale;
d Xihlambanyo xa vumbhoni lexi tiyisisaka leswaku n?wini u karhi ku endla kumbe a a ri karhi a endla mintirho ya mbalango eka xivandla xa misava lexi ku cinca ku kombeleriwaka xona a tlhela a andlala minkarhi leyi mintirho ya mbalango a yi endliwa hi yona na mbuyelo wa kona;
e xitatimende lexi kombaka nkarhi lowu mfanelo ya mbalango yi laveriwaka wona swi seketeriwa hi nongonoko wa Ntirho wa njhongelo;
g Xitatimende lexi andlalaka swilaveko na swinawana leswi tirhisiwaka eka mfanelo ya njhongelo ya xikhale;
h Tsalwa ra vun?wini ra xisungusungu ra xivandla lexi mfanelo leya khale ya njhongelo yi nga ya xona, kumbe tikhopi ta rona leti nga tiyisisiwa ku va ti ri ta ntiyiso;
i Mfanelo ya xikhale ya xisungusungu kumbe khopi leyi nga tiyisisiwa ku va yi ri ya ntiyiso;
j Timhaka hinkwato ta njhongelo na mbuyelo wa tona lowu mfanelo yi vulavulaka hi tona.
Holobye u fanele a cinca mfanelo ya xikhale ya njhongelo loko n?wini wa mfanelo ya xikhale ya njhongelo -
a a xurhisile swilaveko swa ximhakana xa 2;
b a endlile mintirho ya njhongelo hi mfanelo leyi ku vulavuriwaka hi yona;
c a kombisa leswaku u ta ya emahlweni ni ku endla mintirho ya ntshovelo endzhaku ka loko mfanelo yoleyo yi cinciwile;
d a ri na nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu lowu nga amukeriwa;
e a hakerile ntsengo lowu vekiweke wo cinca hi wona.
Ku hava swilaveko kumbe swinawana leswi a swi tirha eka mfanelo ya xikhale leswi swi nga ta tama swa ha tirha loko swi kanetana ni swilaveko swa Vumbiwa kumbe swa Nawu lowu.
N?wini u fanele a nghenisa mfanelo leyi cinciweke ehansi ka ximhakana xa 3 exikarhi ka masiku ya 90 kusukela siku leri a kumeke xitiviso xa ku cinca loku eka Hofisi ya Vun?wini bya Migodi leswaku yi ya tsarisiwa, xikan?we na le ka Hofisi ya Mintwanano Deeds Office kumbe eka Hofisi ya Vun?wini bya Migodi ku ya sula ntsariso wa vuhirhisi bya OP26, ku ya hi leswi swilo swi nga ta va swi ri xiswona.
Loko xikweleti xa le banki xi tsarisiwile ku ya hi Nawu wa Ntsariso wa Mintwanano wa 1937 Nawu wa 47 wa 1937, kumbe Nawu wa Ntsariso wa Mintirho ya Migodi wa 1967 Nawu wa 16 wa 1967, ehenhla ka vuhirhisi lebyi mfanelo ya ntshovelo leyi byi hundzuluxeriweke eka yona yi fanele ku tsarisiwa ku ya hi xikweleti xexo xa le banki mortgage bond naswona mutsarisi loyi a faneleke u ta tsalatsala leswi faneleke eka tsalwa rin?wana ni rin?wana leri faneleke na ku tsala leswi lavekaka eka rhejisitara rakwe ku endlela leswaku ximhakana lexi xi tirha, handle ka ku hakeriwa ka mali yo hundzisa, mali ya xigandlu, na timali to tsarisa
Loko ku kala ku cinciwa mfanelo ya xikhale ya njhongelo, ku tsarisiwa mfanelo ya njhongelo leyi yi cinceriweke eka yona, mfanelo ya xikhale ya njhongelo ya fa.
Loko n?wini a tsandzeka ku nghenisa mfanelo ya xikhale ya njhongelo leswaku yi ya cinciwa ku nga si hela nkarhi lowu wu vuriweke eka ximhakana xa 1 mfanelo ya xikhale ya njhongelo ya fa.
Ku yisa emahlweni mfanelo ya migodi ya xikhale
 Hi ku landza swimhakana swa na , mfanelo yin?wana ni yin?wana ya migodi ya xikhale leyi se a yi tirha ku nga si sungula Nawu lowu yi ya emahlweni ni ku tirha malembe mambirhi kusukela siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha, hi ku landza swilaveko na swinawana leswi vekiweke loko mfanelo leyi yi humesiwa.
N?wini wa mfanelo ya migodi ya xikhale u fanele a nghenisa xikombelo xa ku cinca hi nkarhi lowu vekiweke eka ximhakana xa 1 eka Hofisi ya Mufambisi wa Xifundza loyi xivandla xa misava lexi ku vulavuriwaka hi xona xi welaka eka xifundza xa yena xikan?we na-
a vuxokoxoko lebyi vekiweke bya n?wini;
b mpfampfarhuto wa pulani kumbe xifaniso lexi kombaka xivandla xa njhongelo lexi ku cinca ku laveriwaka xona, lexi xi nga fanelangiki ku hundza lexi a nga na mfanelo ya xona ya xikhale hi vukulu;
c vito ra xicelwa kumbe ntlawa wa swicelwa leswi a nga na mfanelo ya swona ya migodi ya xikhale;
d xihlambanyo xa vumbhoni lexi tiyisisaka leswaku n?wini u karhi ku endla kumbe a a ri karhi a endla mintirho ya migodi eka xivandla xa misava lexi ku cinca ku kombeleriwaka xona a tlhela a andlala minkarhi leyi mintirho ya migodi a yi endliwa hi yona;
e xitatimende lexi kombaka nkarhi lowu mfanelo ya mbalango yi laveriwaka wona swi seketeriwa hi nongonoko wa ntirho wa migodi;
f makungu ya swa vanhu na mintirho;
g timhaka leti kombaka loko mfanelo ya swa migodi ya xikhale yi tikeriwa hikuva a xaveriwile yona hi xikweleti xa banki kumbe mfanelo yin?wana leyi nga tsarisiwa eka Hofisi yo tsarisa Vun?wini Deeds Ofice kumbe Hofisi ya Vun?wini bya Migodi Mining Titles office;
h Xitatimende lexi andlalaka swilaveko na swinawana leswi tirhisiwaka eka mfanelo ya migodi ya xikhale;
i Tsalwa ra vun?wini ra xisungusungu ra xivandla lexi mfanelo leya khale ya migodi yi nga ya xona, kumbe tikhopi ta rona leti nga tiyisisiwa ku va ti ri ta ntiyiso;
j Mfanelo ya xikhale ya xisungusungu na nongonoko wa mafambisele wa swa mbangu kumbe tikhopi leti nga tiyisisiwa ku va ti ri ya ntiyiso;
k Xitshembiso lexi vulaka leswaku, no andlalaka hilaha, n?wini wa mfanelo a nga ta humelerisa hakona swikongomelo leswi vuriweke eka xiyenge xa 2d na 2f.
Holobye u fanele a cinca mfanelo ya xikhale ya migodi loko n?wini wa mfanelo ya xikhale ya migodi-
a a xurhisile swilaveko swa ximhakana xa 2;
b a endlile mintirho migodi ku ya hi mfanelo leyi ku vulavuriwaka hi yona;
c a kombisa leswaku u ta ya emahlweni ni ku endla mintirho ya migodi endzhaku ka loko mfanelo yoleyo yi ta va yi cinciwile;
d a ri na nongonoko wa mafambisele ya swa mbangu lowu nga amukeriwa;
e a hakerile ntsengo lowu vekiweke wo cinca hi wona.
Ku hava swilaveko kumbe swinawana leswi a swi tirha eka mfanelo ya xikhale leswi swi nga ta tama swa ha tirha loko swi kanetana ni swilaveko swa Vumbiwa kumbe swa Nawu lowu.
N?wini u fanele a nghenisa mfanelo leyi cinciweke ehansi ka ximhakana xa 3 exikarhi ka masiku ya 90 kusukela siku leri a kumeke xitiviso xa ku cinca loku eka Hofisi ya Vun?wini bya Migodi leswaku yi ya tsarisiwa, xikan?we na le ka Hofisi ya Mintwanano Deeds Office kumbe eka Hofisi ya Vun?wini bya Migodi ku ya sula ntsariso wa mfanelo ya xikhale ya migodi , ku ya hi leswi swilo swi nga ta va swi ri xiswona.
Loko xikweleti xa le banki xi tsarisiwile ku ya hi Nawu wa Ntsariso wa Mintwanano wa 1937 Nawu wa 47 wa 1937, kumbe Nawu wa Ntsariso wa Mintirho ya Migodi wa 1967 Nawu wa 16 wa 1967, ehenhla ka mfanelo ya xikhale ya migodi, mfanelo ya migodi leyi cinciweke yi fanele ku tsarisiwa hi ku landza Nawu lowu ku ya hi xikweleti xexo xa le banki mortgage bond naswona mutsarisi loyi a faneleke u ta tsalatsala leswi faneleke eka tsalwa rin?wana ni rin?wana leri faneleke na ku tsala leswi lavekaka eka rhejisitara rakwe ku endlela leswaku ximhakana lexi xi tirha, handle ka ku hakela mali yo hundzisa, mali ya xigandlu, na timali to tsarisa
Loko ku kala ku cinciwa mfanelo ya xikhale ya migodi, ku tsarisiwa mfanelo ya migodi leyi yi cinceriweke eka yona, mfanelo ya xikhale ya migodi ya fa.
Loko n?wini a tsandzeka ku nghenisa mfanelo ya xikhale ya migodi leswaku yi ya cinciwa ku nga si hela nkarhi lowu wu vuriweke eka ximhakana xa 1 mfanelo ya xikhale ya migodi ya fa.
Ku hleriwa ka timfanelo ta xikhale leti ti nga tirhisiwiki
 Mfanelo yin?wana ni yin?wana leyi nga tirhisiwangiki leyi a yi nyikiwile matimba Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha yi ta ya emahlweni ni ku tirha ku ya hi swinawana na swilaveko leswi vekiweke loko mfanelo yi nyikiwa eka n?wini wa yona, loko yi kumiwa kumbe ku humesiwa, kumbe yi tekiwa leswaku se yi humesiwile, yi humeseriwa nkarhi lowu wu nga hundziki lembe rin?we kusukela eka siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha hi rona.
N?wini wa mfanelo ya xikhale u na mfanelo ya ku ri yena a ri yexe a endla xikombelo xa mfanelo ya njhongelo kumbe mfanelo ya migodi, kumbe yihi kumbe yihi, hi ku landza Nawu lowu hi nkarhi lowu vuriweke eka ximhakana xa 1.
Mfanelo leyi nga tirhisiwangiki leyi yi endleriweke xikombelo hi nkarhi lowu vekiweke eka ximhakana xa 1 yi tama ya ha tirha ku fikela nkarhi wolowo mfanelo ya njhongelo kumbe mfanelo ya migodi yi nga ta va yi humesiwile hi wona yi tirhiwa hi ku landza swilaveko swa Nawu lowu kumbe xi ariwa.
Hi ku landza swimhakana swa 2 na 3, mfanelo ya xikhale leyi nga tirhisiwangiki yi heleriwa hi matimba yi nga ha tirhi loko ku hela nkarhi lowu languteriweke eka ximhakana xa 1.
 Vuvekeri byihi kumbe byihi kumbe mpfumelelo ya mfanelo yo tirhisa rivala leri nyikiweke kumbe ku kumiwa kumbe leri swi tekiwaka leswaku ri nyikiwile kumbe ku kumiwa-
b hi ku landza xiyenge xa 1262 xa Nawu wa Swiribyana swo Xonga wa 1964 Nawu wa 73 wa 1964;
c hi ku landza xiyenge xa 90, 91, 92, 934 kumbe 7, 102, 103, 111, 113 kumbe 116 wa Nawu wa Timfanelo ta Migodi wa 1967 Nawu wa 20 wa 1967; kumbe d hi ku landza xiyenge xa 127, 128 kumbe 129 xi hlayiwa na xiyenge xa 130 xa Nawu wa Timfanelo ta Migodi wa 1967 Nawu wa 20 wa 1967; kumbe f hi mhaka ya vuvekeri reservation ehansi ka xiyenge xa 158 xa Nawu wa Timfanelo ta Migodi wa 1967 Nawu wa 20 wa 1967, sweswi swi nga vaka xiswona, leyi tirhaka hi ku landza xiyenge xa 48 xa Nawu wa Swicelwa kusuhi swinene ni loko Nawu lowu wu nga si sungula ku tirha, yi tama ya ha tirha hi ku landza swinawana na swilaveko leswi yi humesiweke kumbe ku kumiwa na swona, leswi swi nga kona eka tsalwa kumbe matsalwa lama faneleke lama yi tirhelaka ehansi ka wona, naswona loko ku ri leswaku a ya ha tirhisiwa ehansi ka timfanelo ta xikhale, yi ta ya emahlweni yi tirha swi nga khataleki leswaku mfanelo ya xikhale leyi a ti tirhisa yona yi herile kumbe ya ha ri kona, loko mfanelo ya xikhale yi siviwile hi mfanelo ya njhongelo kumbe mfanelo ya migodi hi ku landza mhaka ya 6 kumbe 7 ivi yititsimba eka phomete kumbe mfanelo yoleyo, kumbe yihi kumbe yihi.
N?wini, mutirhisi kumbe munhu loyi a nga kuma vuvekeri, mpfumelelo kumbe mfanelo yihi kumbe yihi ku tirhisa rivala leri vuriweke eka ximhakana xa 1 u fanele a tsarisa vuvekeri, mpfumelelo kumbe mfanelo yoleyo eka Hofisi ya Mintirho ya Migodi ku nga si hela lembe rin?we kusukela siku leri Nawu lowu wu nga sungula ku tirha hi rona.
Vuvekeri, mpfumelelo kumbe mfanelo yihi kumbe yihi yo tirhisa rivala ra misava leri vuriweke eka ximhakana xa 1 leri swi nga endlekaka leswaku ri va ri nyikiwile van?wana, ku hundziseriwa eka mavito ya van?wana, ku hirhisiwa, ku hirhisiwa ehenhla ka ku hirhisiwa, ku aviwa, ku hundzuriwa kumbe ku xaviwa hi xikweleti xa banki, hi ku hetiseka kumbe hi xiphemu, kusuhi swinene ni loko nawu lowu wu nga si sungula ku tirha, yi nga nyikiwa van?wana, ku hundziseriwa eka mavito ya van?wana, ku hirhisiwa, ku hirhisiwa ehenlha ka ku hirhisiwa, ku aviwa, ku hundzuriwa kumbe ku xavisiwa hi xikweleti xa banki, hi ku hetiseka kumbe hi xiphemu, ku ya hi Nawulowu, kambe n?wini u fanele a nghenisa xikombelo eka Hofisi ya Mintirho ya Migodi ku nga si hundza 90 wa masiku ku ya tsarisa ku nyikiwa koloko, ku hundziseriwa eka mavito ya van?wana, ku hirhisiwa, ku hirhisiwa ehenlha ka ku hirhisiwa,ku aviwa, ku hundzuriwa kumbe ku xaviwa hi xikweletixa banki.
N?wini wa misava kumbe munhu un?wana ni un?wana loyi a vuriweke eka xiyenge xa 482a xa Nawu wa Swicelwa loyi a a hakeriwa ehenhla ka xiyenge lexi kusuhi ngopfu ni loko Nawu lowu wu ta sungula ku tirha, kumbe mudya-ndzhaka wa munhu yeloye hi vun?wini, va fanele ku ya emahlweni va hakeriwa mali yoleyo.
a N?wini wa vuvekeri, mpfumelelo kumbe mfanelo leyi vuriweke eka ximhakana xa 1 a nga tshika vuvekeri, mpfumelelo kumbe mfanelo leyi, hi ku hetiseka kumbe hi xiphemu, hi ku tsalela a tivisa Mufambisi wa Xifundza.
b Vuvekeri, mpfumelelo kumbe mfanelo leyi vuriweke eka ndzimana ya a, kumbe xiphemu xexo xi nga vaka xi tshikiwile, xi fanele xi tekiwa leswaku xi heleriwe hi nkarhi kusukela siku ku nyikiweke xitiviso xexo.
Mufambisi-Angarhela a nga khansela/chukucha vuvekeri, mpfumelelo kumbe mfanelo yin?wana ni yin?wana loko n?wini wa yona a tsandzeka ku xurhisa xilaveko xihi kumbe xihi xa vuvekeri, mpfumelelo kumbe mfanelo, lero loko swi ri tano, xiyenge xa 47 xi ta tirha na ku cinca loku ku faneleke.
Ku hirhisa kwihi kumbe kwihi loku vuyerisaka mfumo emigodini ku ya hi xiyenge xa 74 xa nawu wa Swiribyana swo Xonga wa 1964 Nawu wa 73 wa 1964, lowu se a wu tirha ku nga si sungula Nawu lowu hi ku landza xiyenge xa 471aiii xa Nawu wa Swicelwa wu ya emahlweni wu tirha hi ku landza swinawana na swilaveko leswi nga eka tsalwa leri wu humesiweke kumbe wu nyikiweke hi rona.
Ku yisa emahlweni nongonoko lowu amukeriweke wa vufambisi bya swa mbangu
 Nongonoko wun?wana ni wun?wana wa vufambisi bya swa mbangu lowu amukeriweke hi ku landza xiyenge xa 39 xa Nawu wa Swicelwa lowu se a wu tirha ku nga si sungula Nawu lowu, na magoza wahi kumbe wahi lama tekiweke mayelana ni ku hlela ntirho na matirhele lama fambelanaka na nongonoko lowu wa mafambisele ya swa mbangu, swi ya emahlweni ni ku tirha loko Nawu lowu wu sungula ku tirha.
Ximhakana xa 1 a xi n?wi siveli Holobye eka vulawuri bya ku hundzuluxa nongonoko wa vufambisi bya swa mbangu ku endlela leswaku wu fambelana ni Nawu lowu.
Munhu un?wana ni un?wana loyi a tshunxiweke hi ku landza xiyenge xa 392a xa Nawu wa Swicelwa emahlweni ka ku va nawu lowu wu sungula ku tirha, loyi ku tshunxiwa ka yena ku nga ha tirhiki hi ku landza Nawu lowu, u fanele a endla xikombelo xo tshunxiwa hi ku landza Nawu lowu ku nga si hela lembe kusukela loko nawu lowu wu sungurile ku tirha, handle ka swona ku tshunxiwa koloko ku ta heleriwa hi nkarhi ku nga ha tirhi.
Loko n?wini wa mfanelo ya xikhale ya njhongelo kumbe mfanelo ya xikhale ya migodi a tshika ku endla mintirho yoleyo, n?wini u fanele a endla xikombelo xa xitifiketi xa ku va yi pfariwa ku ya hi xiyenge xa 43.
Xiyenge xa 38 xa tirha eka n?wini wa mfanelo ya xikhale ya njhongelo kumbe mfanelo ya xikhale ya migodi.
Ku langutisisa mahakelele ya ndzuvo (royalty)
 Ku nga khataleriwi swilaveko swa mhaka ya 7 na 7 , swin?wana ni swin?wana leswi nga tekeriwaka enhlokweni, ndzuvo lowu nga na kontraka kumbe ku tekela enhlokweni swa masiku lama taka, ku katsa ni ku hakeriwa kwihi na kwihi loku languteriwaka eka xiyenege xa 46 xa Nawu wa Swicelwa, lowu wu hlengeletaneke ku hakela vaaka-tiko kusuhi ngopfu ni ku va Nawu lowu wu sungula ku tirha, wu ya emahlweni ni ku nghena enkwameni wa vaaka-tiko valavo.
Vaaka-tiko lava languteriweke eka ximhakana xa 1 va fanele, lembe na lembe, na hi nkarhi wun?wana ni wun?wana loko Holobye a swi lava, va nyika Holobye vuxokoxoko bya matirhisele na mahangalasele ya ndzuvo tani hi leswi a nga ta va a swi lavisa xiswona.
Loko ku langutisisiwa kumbe ndzuvo lowu languteriweke eka ximhakana xa 1 ku nghena enkwameni wa munhu wa ntumbuluko, swi nga ya emahlweni swi nghena eka nkwama wa munhu yeloye hi ku landza swilaveko na swinawana leswi nga vekiwaka hi Holobye, loko-
a ku yimisiwa ka ndzuvo lowu ku ta vangela munhu loyi mpingu; kumbe b munhu yeloye a tirhisa ndzuvo lowu ku tlakusa xiyimo xa mahanyele ya yena.
Loko swo kumeka leswaku ku langutisisiwa kumbe ndzuvo lowu vuriweke eka ximhakana xa 3 ku ya emahlweni, kutani swilaveko swa ximhakana xa 2 ku ta tirha eka munhu wo tano.
Vamukeri lava languteriwaka eka swimhakana swa 1 na 3 va fanele ku nga si hela malembe ya ntlhanu kusukela loko Nawu lowu wu sungurile ku tirha va tivisa Holobye hi xilaveko xa ku va va ya emahlweni ni ku nyikiwa ndzuvo wo tano na swivangelo swa kona, ivi va nyika Holobye timhaka leti lavekaka.
Munhu un?wana ni un?wana kumbe vaaka-tiko lava va nyikiwaka ndzuvo hikwalaho ka mhaka leyi va fanele va-
a veka tirhekhodo leti lavekaka eka kherefo ya laha Afrika-Dzonga laha ti nga ta kota ku kamberiwa hi Mufambisi-Angarhela; no b rhumela switatimende swa vukambela-tinkota lembe na lembe.
Ku hlayisiwa loku nga kona eka ximhakana xa 1 na ku yisiwa emahlweni loku nga kona eka ximhakana xa 4 loko swi tirhisiwa eka vaaka-tiko swi ta lawuriwa hi swilaveko na swinawa-nawana leswi nga vekiwaka hi Holobye, swilaveko na swinawana leswi swi faneleke, exikarhi ka swin?wana, swi katsa-
a ndlela leyi ndzuvo wa muxaka lowu wu nga ta tirhisiwa ha yona ku kurisa nhluvuko wa ikhonomi na mahanyele ya vaaka-tiko, ematiko-xikaya, eswifundzeni na le migangeni;
b malawulele lamanene ya ndzuvo wolowo;
c makungu ya nhluvukiso, lama kombisaka ndlela leyi ndzuvo wu tirhisiwaka hi yona na tiphurojeke tihi kumbe tihi leti nyikiwaka mali leyi;
d ku tshembisa leswaku ndzuvo lowu wa karhi wa tirhisiwa kumbe wu ta tirhisiwa ku vuyerisa vaaka-tiko hinkwavo lava ku vulavuriwaka hi vona;
e mfanelo ya Holobye yo nghenelela, loko swo endleka leswaku ku va ni ku lumbetiwa leswaku ndzuvo wolowo a wu tirhisiwi hilaha ku twananiweke hakona exikarhi ka Holobye na vaaka-tiko; na f ku simekiwa ka thirasiti, Khamphani ya xiyenge xa 21, Vuyimeri kumbe vandla rin?wana ro karhi leri nga ta lawula timali leti, leri ri nga ta va ri ri ni vayimeri va vaaka-tiko lava khumbekaka eka Huvo ya Vafambisi kumbe vahlayisi va mali kumbe Komitinkulu ya kona.
Mahakelele ya ndziriso
 Munhu un?wana ni un?wana loyi a nga nyikaka vumbhoni bya leswaku u tekeriwe rifuwo ra yena ku ya hi swilaveko swihi kumbe swihi swa Nawu lowu, a nga koxa ndziriso eka mfumo.
Loko munhu a koxa ndziriso, u fanele a-
a nyika vumbhoni bya vukulu na muxaka wa ku lahlekeriwa na ku onhakeriwa loku a veke na kona;
b kombisa leswi rifuwo leri ri tirhiseriwaka swona hi nkarhi wolowo;
c yisa vumbhoni bya vun?wini bya rifuwo rolero;
d nyika matimu ya leswi a kumiseke xiswona rifuwo leri;
e nyika vuxokoxoko bya muxaka wa rifuwo ra kona;
f nyika vumbhoni bya ndhurho wa rifuwo leri loko ri xavisiwa na ndlela leyi tirhisiweke ku fika eka ntsengo lowu vekiweke; na g Kombisa vukulu byihi kumbe byihi bya mpfuno lowu humaka eka mfumo na mpfuno lowu kumiweke ehenhla ka rifuwo ra kona.
Loko ku langutisisiwa ndziriso lowu khensekaka lowu ringanelaka timhaka hinkwato leti fambelanaka ni mhaka leyi ti fanele ku tekeriwa enhlokweni, ku katsa na, ehenhla ka xiyenge xa 25 2 na 253 xa Vumbiwa-
a ntirho wa mfumo wo lulamisa mbuyelo wa xihlawuhlawu ku ya hi rixaka, lexi a xi ri kona eka nkarhi lowu nga hundza eka maavele na mafikelele ya switirhisiwa swa swicelwa na petiroliyamu;
b ntirho wa mfumo wo endla leswaku ku va ni ku hundzuka loku ku ku nga ta kurisa ndzingananelo wa ku fikelela switirhisiwa hinkwaswo swa ntumbuluko swa laha Afrika-Dzonga;
c swilaveko swa xiyenge xa 258 swa Vumbiwa; na d loko munhu loyi khumbekaka a ta ya emahlweni ni ku pfuneka hi ku tirhisiwa ka rifuwo leri ku vulavuriwaka hi rona kumbe e-e.
Xikoxo xin?wana ni xin?wana xa ndziriso xi fanele xi endliwa eka Mufambisi-Angarhela hi ndlela leyi vekiweke.
Mintirho yin?wanyana ya Mufambisi: Nhluvukiso wa Swicelwalowu faneleke wu endliwa hi Mininjhere wa Xifundza kumbe Holobye
 Ku fikela loko mutirhela-mfumo a ta va a vekiwile ku va Mininjhere wa Xifundza eka xifundza xo karhi hi ku landza xiyenge xa 8, mutirhela-mfumo loyi a thoriweke tani hi Mufambisi: Nhluvukiso wa Swicelwa wa xifundza xolexo hi ku landza xiyenge xa 4 xa Nawu wa Swicelwa u fanele a-
a tekiwa leswaku u thoriwile tani hi Mininjhere wa Xifundza; no b endla ntirho wun?wana ni wun?wana eka xifundza lowu a tholeriweke wona lowu Mininjhere wa Xifundza a faneleke ku wu endla ehansi ka, kumbe hi ku landza Nawu lowu.
Swifundza leswi languteriwaka eka xiyenge xa 3 xa Nawu wa Swicelwa swi tama swa ha tirha ku fikela loko Holobye a ta va a avanyisile Rhiphabuliki, lwandle na khontinente hi swifundza hi ku landza xiyenge xa 7.
TAFULA RA 1 (timfanelo ta xikhale ta njhongelo)
Nkhetekanyo wa 1
Mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi wa swicelwa, xikan?we na phomete ya njhongelo leyi kumiweke na yona hi ku landza xiyenge xa 6 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 2
Mpfumelelo yo jongela hi ku landza xiyenge xa 6 (b) kumbe 6 xa Nawu wa swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na wona, xikan?we na phomete ya njhongelo leyi kumiweke mayelana na yona hi ku landza xiyenge xa 6 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 3
Ku hirhisa ka njhongelo, phomete ya njhongelo, layisense ya njhongelo kumbe mpfumelelo ya njhongelo leyi vuriweke eka xiyenge xa 44 xa Nawu wa Swicelwa, mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi leyi yi khomanisiweke na yona na phomete ya njhongelo leyi kumiweke hi ku landza xiyenge xa 6 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 4
Mpfumelelo yin?wana ni yin?wana yo jongela hi ku landza xiyenge xa 16 xa Nawu wo Lawula Misava wa 1979 wa Bophuthatswana (Nawu wa 39 wa 1979), xiyenge xa 16 xa Nawu wo Lawula Misava wa 1986 wa Vhenda, (Nawu wa 6 wa 1986), xiyenge xa 15 xa Nawu wa Thirasiti wa Swicelwa swa Lebowa wa 1987 (Nawu wa 9 wa 1987), xiyenge xa 51 xa Nawu wa le matiko-xikaya (Yindlu ya Vayimeri), 1987 (Nawu wa 9 wa 1987), kumbe xiyenge xa 6 xa Nawu wa ku hundzuluxa Milawu yin?wana ya Matiko-xikaya wa 1998 (Nawu wa 94 wa 1998), na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi leyi yi khomanisiweke na yona na phomete ya njhongelo leyi kumiweke hi ku landza xiyenge xa 6 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 5
Phomete ya xinkarhana leyi nyikaka mpfumelelo ya ku yisa emahlweni ntirho wa njhongelo eka misava leyi vumbaka nhlokomhaka ya phomete ya njhongelo leyi a yi nyikiwile mpfumelelo ehansi ka phomete yo tano ya njhongelo, tani hilaha swi nghenisiweke eka xiyenge xa 10 xa Nawu wa Swicelwa wa 1991 (Nawu wa 50 wa 1991).
TAFULA RA 2 (timfanelo ta xikhale ta migodi)
Nkhetekanyo wa 1
Mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi wa swicelwa, xikan?we na mpfumelelo wa swa migodi lowu kumiweke na yona hi ku landza xiyenge xa 9 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 2
Mpfumelelo yo cela migodi leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge xa 9 (b) kumbe 9 xa Nawu wa swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na yona, xikan?we na mpfumelelo yo cela migodi leyi humesiweke mayelana na yona hi ku landza xiyenge xa 9 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 3
Mfanelo yo cela migodi kumbe layisense yokoxa leyi vuriweke eka xiyenge xa 47 xa Nawu wa Swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na yona, xikan?we na mpfumelelo yo cela migodi leyi kumiweke mayelana na yona ehansi ka xiyenge xa 47 (e) hi ku landza xiyenge xa 9 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 4
Mfanelo yo cela migodi leyi vuriweke eka xiyenge xa 47 xa Nawu wa Swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na yona, xikan?we na mpfumelelo yo cela migodi leyi kumiweke mayelana na yona hi ku landza xiyenge xa 9 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 5
Mpfumelelo yin?wana ni yin?wana yo cela migodi hi ku landza xiyenge xa 16 xa Nawu wo Lawula Misava wa 1979 wa Bophuthatswana (Nawu wa 39 wa 1979), xiyenge xa 16 xa Nawu wo Lawula Misava wa 1986 wa Vhenda, (Nawu wa 6 wa 1986), xiyenge xa 15 xa Nawu wa Thirasiti wa Swicelwa wa Lebowa wa 1987 (Nawu wa 9 wa 1987), xiyenge xa 51 xa Nawu wa le Matiko-xikaya (Yindlu ya Vayimeri), 1987 (Nawu wa 9 wa 1987), kumbe xiyenge xa 6 xa Nawu wa ku hundzuluxa Milawu Yin?wana ya Matiko-xikaya wa 1998 (Nawu wa 94 wa 1998), na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi leyi yi khomanisiweke na yona na mpfumelelo yo cela migodi hi ku landza Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 6
Mpfumelelo kumbe phomete ya xinkarhana leyi nyikaka mpfumelelo ya ku yisa emahlweni ntirho wo cela migodi eka misava leyi vumbaka nhlokomhaka ya kumbe mpfumelelo yo cela migodi kumbe phomete, tani hilaha swi nghenisiweke eka xiyenge xa 10 xa Nawu wa Swicelwa wa 1991 (Nawu wa 50 wa 1991).
TAFULA RA 3 (timfanelo ta xikhale leti nga tirhisiwangiki)
Nkhetekanyo wa 1
Mfanelo ya swicelwa ehansi ka nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi, leyi nga humeseriwangiki phomete ya njhongelo kumbe mpfumelelo yo cela migodi hi ku landza Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 2
Mfanelo ya swicelwa ehansi ka nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi, leyi nga humeseriwa phomete ya njhongelo kumbe mpfumelelo yo cela migodi hi ku landza Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 3
Mpfumelelo yo jongela hi ku landza xiyenge xa 6 (b) kumbe 6 xa Nawu wa Swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na yona leyi humeseriweke phomete ya njhongelo hi ku landza xiyenge xa 6 xa Nawu lowu vuriweke.
Nkhetekanyo wa 4
Mpfumelelo yo jongela hi ku landza xiyenge xa 6 (b) kumbe 6 xa Nawu wa Swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na yona leyi nga humeseriwangiki phomete ya njhongelo hi ku landza xiyenge xa 6 xa Nawu lowu vuriweke.
Nkhetekanyo wa 5
Ku hirhisa ka njhongelo, phomete ya njhongelo, layisense ya njhongelo kumbe mpfumelelo ya njhongelo leyi vuriweke eka xiyenge xa 44 xa Nawu wa Swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu wu khomanisiweke na wona lowu wu humeseriweke phomete ya njhongelo hi ku landza xiyenge xa 6 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 6
Ku hirhisa ka njhongelo, phomete ya njhongelo, layisense ya njhongelo kumbe mpfumelelo ya njhongelo leyi vuriweke eka xiyenge xa 44 xa Nawu wa Swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu wu khomanisiweke na wona lowu wu nga humeseriwangiki phomete ya njhongelo hi ku landza xiyenge xa 6 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 7
Mpfumelelo yo cela migodi leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge xa 9 (b) kumbe 9 xa Nawu wa swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na yona, xikan?we na mpfumelelo yo cela migodi leyi humesiweke mayelana na yona hi ku landza xiyenge xa 9 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 8
Mpfumelelo yo cela migodi leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge xa 9 (b) kumbe 9 xa Nawu wa Swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na yona, lowu nga humeseriwangiki mpfumelelo hi ku landza xiyenge xa 9 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 9
Mpfumelelo yo cela migodi leyi nyikiweke hi ku landza xiyenge xa 9 (a) kumbe 9 xa Nawu wa Swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na wona, lowu nga humeseriwangiki mpfumelelo hi ku landza xiyenge xa 9 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 10
Mfanelo yo cela migodi leyi vuriweke eka xiyenge xa 47 xa Nawu wa Swicelwa na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi lowu khomanisiweke na yona, xikan?we na mpfumelelo yo cela migodi leyi kumiweke mayelana na yona hikwalaho ka xiyenge xa 47 (e) xa Nawu wa Swicelwa na hi ku landza xiyenge xa 9 xa Nawu wa Swicelwa.
Nkhetekanyo wa 11
Mpfumelelo yin?wana ni yin?wana yo cela migodi hi ku landza xiyenge xa 16 xa Nawu wo Lawula Misava wa 1979 wa Bophuthatswana (Nawu wa 39 wa 1979), xiyenge xa 16 xa Nawu wo Lawula Misava wa 1986 wa Vhenda, (Nawu wa 6 wa 1986), xiyenge xa 15 xa Nawu wa Thirasiti wa Swicelwa wa Lebowa wa 1987 (Nawu wa 9 wa 1987), xiyenge xa 51 xa Nawu wa le Matiko-xikaya (Yindlu ya Vayimeri), 1987 (Nawu wa 9 wa 1987), kumbe xiyenge xa 6 xa Nawu wa ku Hundzuluxa Milawu Yin?wana ya Matiko-xikaya wa 1998 (Nawu wa 94 wa 1998), na mfanelo ya nawu wa xikhale wo ka wu nga tsariwangi leyi yi khomanisiweke na yona na phomete ya njhongelo kumbe phomete yo cela migodi leyihumesiweke hi ku landza Nawu wa Swicelwa.
MEMORANDAMU HI SWIKONGOMELO SWA NAWU-MBISI WA NHLUVUKISO WA SWITIRHISIWA SWA SWICELWA NA PETIROLIYAMU
Matimu
Hi n?hweti ya Nhlangula 1998, Khabinete yi pfumelerile Phepha ro Basa ra Tirhele (Pholisi) ra Swicelwa na Migodi ra Afrika-Dzonga. Nawu-mbisi lowu wu endla leswaku tirhele ra Mfumo ra Swicelwa na Migodi swi tirha.
Malawulele ya nawu wa swicelwa na petiroliyamu lama kunguhatiweke eka Nawu-mbisi ya landza nsinya lowu amukeriwaka misava hinkwayo wa leswaku switirhisiwa swa swicelwa na petiroliyamu hi swin?wana swa ndzhaka ya Mfumo na leswaku Mfumo i muhlayisi wa switirhisiwa swo tano. Hikokwalaho, hi yona misinya leyi leyi yi endlaka leswaku Mfumo wu titwa wu ri ni mfanelo yo fuma, no lawula, no fambisa mafikelele eka switirhisiwa swa swicelwa na petiroliyamu ya tiko.
Nawu-mbisi lowu wu tlhela wu lava ku herisa Nawu wa Swicelwa wa 1991 (Nawu wa 50 wa 1991).
Swikongomelo swa Nawu-mbisi
Swikongomelo swa Nawu-mbisi i ku-
a tsundzuka mfanelo ya Mfumo leyi amukeriwaka misava hinkwayo ya ku va Mfumo wu va wona wu tifambiselaka hinkwaswo swa switirhisiwa swa swicelwa na petiroliyamu;
b endla leswaku nsinya wa ku va Mfumo wu va muhlayisi wa switirhisiwa swa tiko swa swicelwa na Petiroliyamu wu tirha.
c kurisa mfikeleleko wo ringanela eka switirhisiwa swa swicelwa na petiroliyamu swa rixaka hi vanhu hinkwavo va Afrika-Dzonga;
d engetela nkarhi wa ku ri khale ka vanhu lava a va ri eka xiyimo xa ntsandziso va kota ku nghena eka vumaki bya swicelwa na migodi no kuma mpfuno benefit hi ku cela switirhisiwa swa tiko.
e kurisa ikhonomi na nhluvuko laha Rhiphabuliki.
f kurisa ku thoriwa ka vanhu no antswisa swa mahanyele ya vanhu na swa ikhonomi ya Ma-Afrika-Dzonga;
g nyika vusirheleli bya vun?wini mayelana ni mintirho ya njhongelo na ku cela migodi;
h endla leswaku xiyenge xa 24 xa Vumbiwa xi tirha hi ku vona leswaku switirhisiwa swa tiko swa swicelwa na petiroliyamu swi hluvukisiwa hi ndlela leyinene leyi hlayisekaka; no i tiyisisa leswaku vini va timfanelo ta migodi na timfanelo ta mbalango va nghenisa xandla eka nhluvukiso wa mahanyelo ya vanhu na ikhonomi ya tindhawu leti va tirhelaka eka tona.
Leswi swi vulaka swona hi tlhelo ra timali
Ndzawulo ya Swicelwa na Ntamu yi endlile mpimanyeto wa vunyingi bya swilaveko swa timali swa ku tirhisa Nawu-mbisi lowu. Mhaka ya 11 ya Xedulu ya II ya Nawu-mbisi yi endla leswaku swi koteka ku koxa ndziriso loko munhu a titwa leswaku u tekeriwile rifuwo. Timali ti ta averiwa hi mfanelo mayelana ni leswi.
Ku vonisana
Nawu-mbisi wa Nhluvukiso wa Swicelwa (lowu se wu nga Nawu-mbisi wa Nhluvukiso wa Switirhisiwa swa swicelwa na Petiroliyamu) wu humeseriwile vanhu ku vula swo swi vula hi wona hi ti 18 N?wendzamhala 2000. Vanhu va komberiwile ku vula swo swi vula hi ku tsala, ku ya ku ku fika ti 31 Nyenyankulu 2001 va va va swi rhumerile. Minkanelo yo hlayanyana yi ve yi khomiwa na lava va nga ni xiavo lava a va lava ku vutisisa Ndzawulo hi timhaka leti ti va karhataka. Mpfapfarhuto wa Nawu-mbisi lowu wu andlariwe eNedlac hi Dzivamisoko 2001. Tindzawulo ta Tiko to fana na Ndzawulo ya Mabindzu na Vumaki, Ndzawulo ya Swa Mbangu na Vuendzi, Ndzawulo ya Timhaka ta Mati na Swihlahla, Ndzawulo ya Timhaka ta Misava, Ndzawulo ya Vurimi na Nkwama wa Tiko, ku vulavurisaniwile na tona.
Maendlelo ya le Palamende
Vatsundzuxi va swa Nawu wa Mfumo na Ndzawulo ya Swicelwa na Ntamu va na mavonelo ya leswaku Nawu-mbisi lowu wu fanele wu tirhiwa hi ku landza maendlelo lama simekiweke hi xiyenge xa 75 xa Vumbiwa hileswi xi nga riki na nchumu leswi endlelo leri andlariweke eka xiyenge xa 74 kumbe xa 76 xa Vumbiwa xi vulaka swona.
ISBN 0 621 32235 0
